Biofides

Hier volgt de letterlijke tekst van de derde en laatste uitzending bij Radio Maria Nederland & Vlaanderen, op woensadeg 28 september 2011, over ‘De Verkondiging van het Evangelie van het Leven’. U kunt onderaan de pagina uw vragen of opmerkingen kwijt. Deze worden niet gepubliceerd, maar wel beantwoord.  

Beste luisteraars,

Het is fijn om weer met u na te kunnen denken over het thema dat we voor deze reeks van drie uitzendingen hebben gekozen: de verkondiging van het Evangelie van het Leven. Dat is een term afkomstig van paus Johannes Paulus II die hij gebruikte in zijn encycliek Evangelium Vitae uit 1995. Daarin legde hij een visie neer over de manier waarop wij als christenen en mensen van goede wil met het menselijk leven om zouden moeten gaan. In onze tijd zijn er tendensen die de paus grote zorgen baarden. We blijken het leven niet altijd zo te eerbiedigen als we zouden moeten.  Als voormalig biologieleraar en katholiek christen ervaar ik het als mijn plicht om iets van goede nieuws over het leven in navolging van de paus aan u door te geven, zonder daarbij nu hier zijn encycliek uitputtend te willen behandelen. Als biologiestudent overkwam het mij dat ik het katholieke geloof van mijn jeugd, dat ik eigenlijk nooit begrepen of omarmd had, mocht herontdekken: God blijkt bestaat echt, Christus is een levende goddelijke persoon, de werking van Gods Geest in je leven en de rijkdom van de katholieke geloofstraditie. Ik kwam tot de ontdekking dat biologische wetenschap en het geloof, de theologie, niet met elkaar in strijd kunnen zijn als zij ieder op hun eigen terrein een waar verhaal vertellen en goed met elkaar communiceren. Daaruit volgen conclusies die door geloof én wetenschap gedragen worden. Die conclusies kunnen iets zeggen over wat ‘is’, de eerder filosofische waarheid omtrent ons bestaan, maar ook over wat wij zouden moeten doen en laten, de morele of ethische waarheid. Ethische conclusies die de Kerk trekt op grond van theologische overwegingen en steunend op de moderne wetenschap. Het zijn logische gevolgtrekkingen en geen arbitraire standpunten van één of andere religieuze stroming. Deze ethische standpunten van de Kerk zijn redelijk en zijn ook uit te leggen aan mensen van goede wil en met een open houding, verlangend om de waarheid te kennen.

In de eerste uitzending, die u net als deze terug kan lezen op mijn website www.biofides.eu schets ik aan de hand van mijn persoonlijke ervaring wat er gebeurd is in onze westerse landen, in Nederland en België als het gaat om het verlies aan geloof onder de mensen, het verdwijnen van God uit hun belevingswereld en hun levensbeschouwing. Onze cultuur is ‘relativistisch’ geworden, dat wil zeggen dat van alles en nog wat ‘waar’ kan zijn en dat je dé waarheid niet kunt kennen. Ook moreel bestaat er geen absoluut goed en kwaad meer: ieder maakt voor zich uit wat goed of kwaad is en als het om de samenleving, gaat stemmen we daarover gewoon in het parlement. De meerderheid beslist over wat waar en goed is. In de Bundestag heeft paus Benedictus XVI vorige week uitgelegd dat wat juist en rechtvaardig is voor de mens natuurlijk niet bij meerderheid van stemmen wordt bepaald, maar door de natuurlijke orde waarin wij leven. Met ons verstand zijn wij in principe in staat om te onderkennen wat juist en rechtvaardig is voor de mens. Maar het menselijk verstand is soms verduisterd en daar komt de godsdienst de mens te hulp. De christelijke godsdienst legt niets aan de politiek op, zoals andere godsdiensten dat soms neigen te doen: zij stelt princpes voor, maar de politiek besluit autonoom. Dat behoort bij de vrijheid die God aan de mens geschonken heeft. Maar het is natuurlijk niet de politiek die bepaalt wat waar en goed is: dat is op een ander niveau bepaald. We hebben gekeken – nog in de eerste uitzending – welke onze reactie als christenen kan zijn op een relativistische samenleving en geconcludeerd dat onze bijdrage vooral een positieve moet zijn, geen gefrustreerde of oordelende houding, noch een reactie van een te ver meegaan met de tijd waarbij we de essentie van ons religiositeit doen verbleken. Dat is teveel gebeurd in de decennia die achter ons liggen.

In de tweede uitzending hebben we aan de hand van drie thema’s gekeken waarover het bij dat Evangelie van het Leven op gaat: in anti-chronologische volgorde hebben we gesproken over het einde van ons leven, het begin ervan en de fase die daar weer aan voorafgaat: die van beleving van de seksualiteit en de vruchtbaarheid bij de mens. We hebben geconcludeerd dat de mens meer is dan  een biologisch wezen: wij hebben een lichaam en een geest of onsterfelijke ziel. De menselijke ziel wordt vandaag echter volledig buiten beschouwing gelaten. Dat blijkt bijvoorbeeld bij euthanasie, waarbij we bijna geen aandacht geven aan de bestemming van de ziel en ons opgaan naar God. Alle aandacht wordt gericht op het lichamelijk comfortabel sterven. De mens wordt zo gereduceerd tot een louter biologisch wezen, niet veel meer dan een dier. Hetzelfde geldt voor het menselijk embryo, dat – omdat het slechts gezien wordt als biologische materiaal – voorwerp kan worden van manipulatie en ook gedood mag worden indien het ongewenst, gehandicapt of drager van een genetische afwijking is. Er is echter geen reden om het embryo niet al vanaf de versmelting van ei- en zaadel als een volwaardig menselijk wezen, een persoon te beschouwen. De tendens is om het mogen doden van de mens in wording uit te breiden in de richting van pasgeborenen. Maar het louter biologisch aankijken tegen het menselijk leven begint al eerder, vóór de conceptie, in de manier waarop wij omgaan met onze seksualiteit en vruchtbaarheid. Wij zijn de religieuze of sacrale dimensie van de seksualiteit uit het oog verloren. Als man en vrouw zijn wij toch beeld van God, die levengevende liefde is, maar ook van de band van Christus met zijn Kerk, die verlossende liefde is. God is van het toneel verdwenen. De mens is slechts een intelligente primaat en de seksualiteit en vruchtbaarheid nog slechts affectieve en biologische aangelegenheden. Dat maakt het verdedigbaar om er naar ons eigen goeddunken mee om te gaan. En wat hebben we gedaan: we hebben een scheiding aangebracht tussen de seksualiteit en de vruchtbaarheid. De liefde mag niet zomaar levengevend zijn en het leven hoeft niet langer een vrucht van de liefde te zijn.

Met de introductie van de pil in de jaren zestig is de vruchtbaarheid van de mens los komen te staan van de geslachtsdaad. Daarmee is de betekenis van de geslachtsdaad teruggebracht tot een relationele genotsdaad. De relationele liefde en het seksuele genot horen er bij, daar mag geen twijfel over bestaan, maar de vruchtbaarheid ook. Zonder de vruchtbaarheid verliest de seksualiteit haar uiteindelijke doel: de wording van nieuw leven. Daarmee geven we de schepper die ook een liefdesgemeenschap is als het ware klap in het gezicht. Voor de duidelijkheid: de Kerk zegt niet dat elke geslachtsgemeenschap zo nodig tot een kind zou moeten leiden, of dat katholieken zoveel mogelijk kinderen op de wereld zouden moeten zetten. Wat de Kerk zegt is dat je een levengevende liefdesdaad niet van zijn levengevend karakter moet beroven. Indien er ernstige redenen zijn om geen kinderen te verwekken, bijvoorbeeld omdat de financiën dat echt niet toelaten, of de psychosociale toestand onverantwoord doet zijn, dan kan men zich bij het geslachtsverkeer beperken tot de onvruchtbare fasen in de cyclus die bij de meeste vrouwen heel goed vast te stellen zijn. Dat vraagt een verantwoordelijk en bewust omgaan met de seksualiteit en een goede communicatie tussen de huwelijkspartners en een beetje zelfbeheersing. Ik weet uit ervaring dat dat kan: geen van onze zes kinderen is ‘een ongelukje’.

Ook de vruchtbaarheid wordt losgekoppeld van de seksualiteit, wanneer men vormen van bevruchting buiten het kader van de intieme geslachtsdaad bewerkstelligt. In het leven zoals de schepoer het bedoeld heeft, heeft elk kind het recht verwekt te worden in de veilige intimiteit van de liefdesdaad van man en vrouw. Ook fysiologisch is er geen betere plaats waar je als kind verwekt kan worden, maar het gaat om meer dan fysiologie. Het gaat om de vereniging van twee menselijke personen, lichaam én geest, waaruit een nieuwe menselijke persoon mag ontstaan, ook lichaam en geest. Afgezien nog van het feit dat bij bevruchting buiten de baarmoeder de gezondheid van het kind gevaar loopt is er een verlies aan menselijke waardigheid. Omdat de mens beeld van God is, is het menselijk leven heilig en moet het als heilig behandeld worden. Dat verhoudt zich slecht tot het verwekt worden in een laboratoriumschaaltje, hoe nobel de intenties van ouders en doktoren ook mogen zijn. Hoe het ook zij: euthanasie, abortus, contraceptie en IVF: het lijken allemaal vruchten aan dezelfde boom, die van een fundamenteel misverstaan van wat het menselijk leven is en bedoeld is te zijn: een beeld van Gods scheppende en verlossende liefde. En steeds meer komen we tot de conclusie dat het niet begonnen is met de legalisering van de abortus, noch met de seksuele revolutie die daaraan voorafging, noch met de introductie van de pil, die de seksuele revolutie mede heeft doen ontstaan. Nee, het begint allemaal met een fundamenteel verlies van het zicht van de mens op God, de Gever van alle leven. Dat verlies vertroebelt ons zicht op de het leven zelf, zoals de Schepper het heeft bedoeld en van het leven van de mens in het bijzonder: zijn biologische én zijn geestelijke wezen, zijn waardigheid als menselijke persoon, naar Gods beeld en gelijkenis.

Waar het in het Evangelie van het Leven om gaat is – lijkt mij – in de eerste plaats het leven opnieuw te herkennen als een gave van God en een opgaan naar God. Als we zeggen ‘een gave’, dan betekent dat dat ons leven niet alleen maar aan ons toebehoort. Wat we er dus mee doen heeft niet alleen met onszelf of onze naaste te maken, maar ook met de Gever van het leven. Ten diepste denk ik dat het er om gaat God opnieuw te ontdekken. Het leven weer leren beleven als een geschapen leven, permanent in relatie staand tot de Schepper die zijn schepping draagt, voort doet schreiden en tot voltooiing brengt. Een Schepper ook, die zich laat kennen aan de mens, door zijn Zoon en via de Kerk, onze Katholieke Kerk die Hij zelf gesticht heeft. Hoewel de natuur en de rede ons de waarheid over het leven al zou kunnen vertellen hebben wij het katholieke geloof nodig om een juiste houding ten opzichte van het menselijk leven in al zijn stadia en binnen de context van de gehele levende natuur aan te nemen.

Hier is de uitending onderbroken door muziek. 

Het leven is dus een geschenk van God en wij zijn geroepen tot een cultuur van het leven. Dat is een cultuur van dankbaarheid, liefde, vreugde, respect en vruchtbaarheid, waarin het toedienen van de dood op geen enkele manier past, niet aan het einde van ons leven, noch aan het begin, noch in de beleving van onze seksualiteit.

Nu zou ik nog met u willen kijken naar de manier waarop wij die cultuur van het leven zouden kunnen bevorderen. Ik denk dan aan de verschillende situaties waarin u en ik ons kunnen bevinden, afhankelijk van onze levensstaat, ons beroep, etc.

• Laten we bijvoorbeeld eens beginnen bij de medische stand: artsen en verpleegkundigen. Bij hun ligt er een bijzondere verantwoordelijkheid, omdat zij meer dan menig ander met de vragen rond leven en dood, als ook seksualiteit en vruchtbaarheid, in aanraking komen. Dit voorjaar mocht ik in Gent een lezing geven, waarna een verpleegster naar mij toekwam met de problematiek van het medisch handelen aan het einde van het leven. Zij was zich ervan bewust geworden dat zij als verpleegster meewerkte aan euthanasie en wilde daarmee stoppen. Gelukkig bleek zij zich in haar ziekenhuis te kunnen beroepen op gewetensbezwaren, zodat haar werk niet in gevaar kwam. Nog recenter sprak ik met een echtpaar waarvan de man een apotheek heeft in de regio Antwerpen. Hij was al gestopt met het verkopen van de morning-afterpil omdat deze de vrucht het innestelen belet, wat neerkomt op abortus. Nu overweegt hij ook de anticonceptie-pil uit het assortiment te gaan nemen. Vorige week na de uitzending stelde een luisteraar mij de vraag of haar schoondochter, die overwoog huisarts te worden, dat wel aan zou kunnen in verband met de anticonceptie die artsen in de regel aanbieden aan hun vrouwelijke patiënten. De vraag was of je in Nederland en België je beroep als huisarts kunt uitoefenen, zonder de pil voor te schrijven. Voor welke problemen komt een dergelijke huisarts te staan? Waar kan je als arts en verpleegkundige terecht als je gelooft in het Evangelie van het leven en niet mee wil werken aan de cultuur van de dood? Zijn er organisaties die je kunnen steunen? In Nederland zijn er bijvoorbeeld de stichting Medische Ethiek en het Nederlandse Artsenverbond, in België de Belgische Geneesherenvereniging Sint-Lucas en bijvoorbeeld NFP-Vlaanderen, de organisatie die ectparen helpt bij de natuurlijke regeling van de geboorten. Maar we hebben hier nog veel terrein te winnen. Dat is geen reden tot klagen, maar wel reden om aan de slag te gaan, ieder op zijn plaats.
• Ik spring naar de wereld van onderwijs en wetenschap. In de Verenigde Staten schijnt nog 8 procent van de Universiteitsprofessoren te geloven in een of andere God. Bij de discussies over geloof en wetenschap laat de theologische en filosofische diepgang en precisie nogal een te wensen over, waarbij het geloof nogal eens aan de zijlijn wordt geplaatst.  Het christelijke onderwijs in onze streken heeft grote afstand genomen van de godsdienst is nog slechts in naam katholiek op protestants-christelijk. Als sollicitant voor een baan als leraar biologie aan een lyceum van naam in het zuiden van Nederland werd ik zelf ooit niet aangenomen na een sollicitatiegesprek waarbij mij indringende vragen waren gesteld over mijn bereidheid om mee te werken aan de verspreiding van condooms in de klas in de maand mei. Uit mijn CV had men kunnen opmaken dat dat voor mij wel eens wat problematisch kon zijn. Een overtuigd katholieke directeur van een andere grote katholieke scholengemeenschap, ook in het Zuiden van Nederland, liet mij onlangs weten dat ik er niet aan moest denken met de thematiek van Johannes Paulus’ ‘Theologie van het Lichaam’, over de omgang met de seksualiteit en de vruchtbaarheid,  op Nederlandse katholieke middelare school terecht te kunnen. En in Vlaanderen, waar ik ook in het onderwijs heb gestaan, is de situatie niet veel beter. Welke wegen moeten we bewandelen om het Evangelie van het Leven in onderwijs en wetenschap door te laten klinken? We hebben nog een lange weg te gaan, maar dat is geen reden om die weg niet op te gaan. Biofides wil daartoe een aanzet zijn.
• Ik denk aan de wereld van de publieke opinie en de politiek. Welke journalist of opiniemaker begrijpt nog iets van wat het geloof inhoudt en de Katholieke Kerk ons aan goed nieuw te melden heeft over het leven? Men heeft slechts aandacht voor de – inderdaad zeer betreurenswaardige – schandalen, maar weet eigelijk in het geheel niet waar de Kerk voor staat. Gelukkig zijn er enkele media gekomen, waaronder Radio Maria, maar sommige andere katholieke media gooien het op – zoals een pastoor uit Nederlands Limburg het mij deze week nog zij – ‘het te vriend houden van beide partijen’. De vraag is of je met het Evangelie van het Leven alle partijen aan boord zal kunnen houden. Het gaat immers om vragen over leven en dood. Het evangelie verkondig je, omdat het waar is en goed nieuws is voor de mens. Je zwakt dat niet af om de sceptici niet te verliezen. Dat kan mensen namelijk het leven kosten! In de politiek in Nederland lijken protestanten het traditioneel beter te doen dan katholieken als het om het respect voor het leven gaat, maar dat zou toch niet zo mogen zijn. In Vlaanderen trachten evangelische en katholieke christenen binnen een politieke beweging iets van het Evangelie van het Leven in de politiek uit te dragen. De helling die genomen moet worden is stijl en snel succes is uitgesloten. Maar ook dat is geen reden om die helling niet op te gaan.
• En dan de Kerk zelf, wij, de gelovigen. Ik denk dat we hier maar eens moesten beginnen. God elke dag opnieuw herontdekken als de Gever van alle leven en de Verlosser van alle kwaad ellende en dood. We moesten misschien ook beginnen met ons te bekeren, waar dat nodig is, op het terrein van de omgang met het leven. Misschien zijn er in ons leven nog praktijken aanwezig die met de cultuur van de dood samenhangen. Bekering is iets dat je ontvangt, een genade, niet zelden ontvangen door gebed, maar ook door studie. Bidden we elke dag maar kennen wij het Evangelie van het leven ook? Lezen wij wat de Kerk over bepaalde heikele thema’s zegt. Hebt u de Catechismus van de Katholiek kerk op de boekenplank staan en slaat u die met enige regelmaat open? Leest u de belangrijkste kerkelijke documenten? En durven wij gelovigen, priesters en bisschoppen, voldoende onze nek uit te steken en te spreken (of preken) over de lastigere thema’s in onze tijd. Een bevriende priester in Vlaanderen zij me onlangs: wij priesters hebben op dat terrein nog veel bij te leren.
• Tenslotte eindig ik bij ouders en opvoeders. Sprekend uit de ervaring van ons huwelijk en gezinsleven zegt ik dat er een geweldige uitdaging ligt binnen de huwelijken en gezinnen, om het Evangelie van het Leven te kennen, te beleven en door te geven. Ik ben van mening dat het gebed in het huwelijk en in het gezin daarbij voorop moet staan: Gods licht vragen over ons leven als man en vrouw, in de beleving van onze seksualiteit en vruchtbaarheid, in het omgaan met het leven in alle levensfasen. Dat vraagt een grote eensgezindheid en goede communicatie in de huwelijken, die er helaas niet altijd is. Maar dat is geen reden om er niet aan te werken. En vervolgens in de overdracht van ons geloof en onze waarden aan onze kinderen. Durven wij met onze kinderen te spreken over meer dan alleen het zakgeld en de schoolresultaten? Organiseren wij tijden van gebed en reflexie op een of andere thema in ons gezinsleven, waarbij niet alleen de oude bijbelverhalen en heiligenlevens (die ook!) aan bod komen, maar ook de actuele bio-ethische thema’s. Dat vraagt tijd, inspanning en vooral moed, maar is een geweldige uitdaging en ook noodzakelijk voor een christelijke opvoeding in onze tijd. Onze gezinnen kunnen zo uitgroeien tot echte huiskerken, waarbinnen het Evangelie van het Leven beleefd wordt en vanwaaruit het verkondigd wordt naar de buitenwereld toe: de school, het werk, de parochie, de buren, familieleden en kennissen, onze huisarts of specialist, de redactie van uw krant, uw politieke partij, etc. En laten we dat altijd doen met een positieve instelling, in liefde en waarheid, niemand veroordelend, en als het even kan altijd met een glimlach op ons gezicht. Want het Evangelie van het Leven is een blijde boodschap en geen streng moreel dictaat. En in zoverre het een moreel appèl is: bij God is altijd verzoening, herstel en een nieuw begin mogelijk.  Als dat geen goed nieuws is!

Laat ik eindigen met een gebed.

Heer Jezus Christus, U die bent de Weg, de Waarheid en het Leven, geef ons een nieuw en dieper besef van wie uw Vader is, de Gever van alle leven, en schenk ons uw Geest om ons verstand te verlichten. Geef ons de moed te leven naar het Evangelie van het Leven. Help ons oplossingen te vinden die ons er van af doen zien het ontstaan van leven blokkeren of de dood zelfs bevorderen. Help ons ook mensen te vinden die ons kunnen ondersteunen. Geef ons ook de moed en begeestering om het Evangelie van het Leven te verkondigen door ons spreken en handelen en zo de cultuur van de dood waarin we nu leven, geleidelijk aan om te buigen tot een cultuur van het leven, waar het goed is om te leven en die ons zonder omwegen – uiteindelijk – voert naar het eeuwige leven bij God. Amen.

Terug naar ‘De Verkondiging van het Evangelie van het Leven‘