Biofides

Vanuit het gezichtspunt van de bioloog – maar je hoeft geen bioloog te zijn om dat vast te stellen – hebben dieren en mensen veel gemeenschappelijke kenmerken. Dat blijkt op alle niveaus van het biologisch bestaan:

• Beide zijn opgebouwd uit dezelfde atomen en moleculen: koolstof, waterstof, zuurstof, en de nodige andere elementen; water, koolstofverbindingen en andere kleinere, ‘anorganische’ stoffen; suikers, eiwitten, vetten en dragers van erfelijke eigenschappen (DNA, RNA): organische macroverbindingen.
• Beide bezitten dezelfde typen weefsels, organen en orgaanstelsels, naar gelang de onderlinge verwantschap. Onze stofwisseling of fysiologie verschuilt niet wezenlijk van die van de dieren (vooral de hogere dieren).
• Er zijn veel aanwijzingen – ook al is er geen onomstotelijk bewijs – voor de biologische evolutie van de mens vanuit een gemeenschappelijke voorouders met de huidige mensapen. De afstamming van de mens van de ‘aap’ wordt verondersteld een wetenschappelijk ‘feit’ te zijn, ook al is en blijft het niet voor 100 procent te bewijzen.

Maar er zijn er ook aanzienlijke verschillen tussen mens en dier:

• De menselijke taal is veruit superieur ten opzichte van die van welke diersoort dan ook. Alle onderzoekingen bij dolfijnen en mensapen ten spijt: de rijkdom aan uitdrukkingsmogelijkheden die de mens kent staat in geen verhouding tot de zeer eenvoudige en beperkte ‘woordenschat’ van de hoogste diersoorten. De menselijke vermogens op dit terrein zijn hoogstens in aanleg bij deze diersoorten aanwezig.
• Achter de taal gaat een enorm verschil in intelligentie schuil. Dat verschil in intelligentie uit zich ook in het hersenvolume van de mens ten opzichte van de rest van zijn lichaam, vergeleken met die verhouding bij de (hogere) dieren. Het verschil in intelligentie blijkt ook uit de vormen van ‘cultuur’ die de mens weet te ontwikkelen, beginnend bij het vervaardigen van instrumenten, waarmee hij zijn doelen weet te bereiken tot aan de technologie van onze tijd. Maar ook het bestaan van wetenschap, muziek, kunst, filosofie en religie, waarvoor een zeer abstract denkvermogen nodig is, overtreffen de vermogens van dieren in hoge mate. Dat verschil is zo groot, dat te je kan afvragen op de mens slechts gradueel intelligenter is dan de rest van het dierenrijk, of dat er sprake is van een wezenlijk verschil tussen mens en dier.
• Een derde verschil is dat van het zelfbewustzijn. Geen andere levensvorm, ook de zoogdieren niet, vertoont een overtuigend bewijs van de aanwezigheid van het besef van het eigen bestaan, hoogstens kleine aanzetten daartoe bij enkele primaten.
• Nog een verschil is dat van het geheugen. Hoewel ook hogere dieren geheugen hebben, overtreft het geheugen van de mens dat van de dieren in zeer grote mate. Het besef van verloop van tijd neemt daarbij een belangrijke plaats is iets wat bij de dieren voor zover we kunnen nagaan in hoge mate ontbreekt.
• Een ander vermogen van de mens is dat van het denken in termen van zin of nut van de dingen. Hoewel dieren afwegingen maken in hun gedrag als het gaat om het zin hebben van een bepaalde actie, zijn zij bij lange na niet in staat zodanig uitgebreid te reflecteren over het nut van de dingen, de zin van het leven.
• De mens wordt ook een vrije wil toegedicht, anders dan de dieren. Die wil stelt hem in staat persoonlijke keuzes te maken, waarvoor hij of zij verantwoordelijk wordt gehouden. Die vrije wil kan aangetast zijn door allerlei factoren zoals druk uit de familie, verslaving, verleiding, enzovoorts, maar er gaan weinig stemmen op voor de gedachte dat wij mensen net als dieren volledig instinctief en gedetermineerd door biologische wetmatigheden ons gedrag bepalen. Dan zou ook niemand meer verantwoordelijk gehouden kunnen worden voor welke daad dan ook.
• Tenslotte wil ik hier noemen: het morele denken, in termen van goed en kwaad, de ethiek, die zich onderscheid van het denken in termen van nut of zin. Blijkbaar vindt de mens gronden om te besluiten dat bepaalde gedragingen ‘intrinsiek (in zich) goed of slecht ‘zijn, zoals moord, leugen, overspel, etc. Evolutiebiologen trachten deze verschijnselen,, net als de vorige, te duiden in termen van evolutionair voordeel – en het is verre van uitgesloten dat deze eigenschappen de mens een enorm evolutionair voordeel ten opzichte van de fysiek vaak veel machtigere diersoorten heeft gegeven – maar dat verklaart niet het bestaan van ‘goed’ en ‘kwaad’ als zodanig.

Al deze verschillen geven aanleiding tot de gedachte dat de mens ‘wezenlijk’ (ontologisch, om het geleerd te zeggen) verschilt van de dieren. Deze gedachte leidt tot het idee dat de mens niet alleen opgebouwd is uit een biologisch lichaam met enorme capaciteiten, maar ook uit ‘geest’ of een ‘ziel’: een geestelijke component die de mens mede definieert en wezenlijk anders maakt dan het dier. We staan hier voor een mysterie, wat hoe willen we de menselijke geest definiëren, bestuderen, waarnemen, aantonen?

• Biologisch is het onmogelijk ‘geest’ aan te tonen, omdat  ’geest of ‘ziel’ nu juist niet materieel of biologisch van aard is. Het is van een andere orde die zich onttrekt aan onze directe zintuigelijke waarneming. We moeten dus een griezelige sprong maken naar het onstoffelijke om iets over de ziel van de mens te zeggen. Het helpt daarbij wellicht om te beseffen dat het feit dat je iets biologisch niet kan aantonen, niet persé hoeft te betekenen dat het ook niet bestaat. Indien je dat zou aannemen, zou je er zonder meer van uitgaan dat er ‘slechts’ biologie, levende materie, is. Dat is niet vanzelfsprekend. Misschien is er méér dan dat, wie zal het zeggen? Trouwens, ook de biologie zélf geeft aanleiding om te denken dat er méér is dan alleen materie.De wetenschap staat immers nog steeds voor een raadsel hoe uit levenloze en relatief simpele materie, complex en zeer intelligent in elkaar zittend leven kan zijn ontstaan, dat beantwoordt aan redelijke, logische wetmatigheden. Niet weinig mensen vermoeden hierachter een ‘hogere oorzaak’ die onstoffelijk is, redelijk en – gezien het feit dat de mens er uit kan ontstaan – ook persoonlijk van aard is. Dat is precies wat de religie daarover zegt: Iemand, die Geest is, heeft het universum in het bestaan geroepen en de mens naar zijn beeld geschapen.
• De menswetenschappen hebben in de laatste eeuwen een stevige bijdrage geleverd aan het begrijpen van de geestelijke kant van de mens, zij het dat het hier nog gaat om relatief  ’aardse’ zaken zoals gevoelens, gedachten, angsten en vreugden, de ervaring van (hert ontbreken van) geluk. Ook de antropologie biedt aanknopingspunten om te geloven dat de mens meer in huid heeft dat slechts stoffelijkheid, gezien het overal en vanaf het begin van de mensheid voorkomen van ‘geestelijke’ cultuurelementen zoals begrafenisrituelen, geloof in een leven na de dood en vormen van religiositeit.
• Ook de geschiedenis van de filosofie toont aan dat het eerder uitzonderlijk is dat men het bestaan slechts ziet als een aardse zaak en de mens slechts als een aards, biologisch, wezen. De ziel, de onsterfelijkheid daarvan en het bestaan van het goddelijke vormen vaste ingrediënten van de beoefening van de filosofie, al is het maar in de vorm van de ontkenning van die zaken (in bepaalde modernere filosofische stromingen)
• En dan is er het verschijnsel godsdienst zelf: in zijn diversiteit, maar waarin de christelijke godsdienst (en daarbinnen de katholieke) een centrale plaats inneemt in het wereldgebeuren. De Westerse beschaving, die sinds eeuwen de toon zet in de wereld, is in hoge mate schatplichtig aan de joodse en christelijke godsdienst. De mens blijkt in wezen een religieus schepsel te zijn, ook als hij atheïst is, want dat is een pseudo-religieus standpunt. De religieuze mens blijkt echter in staat te zijn kennis van God te hebben en met Hem te communiceren. Daarvan getuigen talloze ervaringen, opgetekend in boeken die talloze bibliotheken vullen. God heeft zich in de geschiedenis bovendien aan de mens geopenbaard, op vele wijzen maar in het bijzonder door zelf de gestalte van de mens aan te nemen in de persoon van Jezus Christus. Die heeft de mens de grote dienst bewezen van de verlossing van het morele kwaad en de overwinning op de dood. De mens heeft daarmee vrij toegang tot de eeuwigheid, waar hij allereerst met zijn ziel, maar in op een voor ons nog mysterieuze wijze ook met zijn lichaam met God verenigd zal zijn.

Kortom: er zijn goede redenen om te stellen dat de mens wezenlijk verschilt van de dieren, als je alle factoren in beschouwing neemt, niet alleen de biologische maar ook de menswetenschappelijke, filosofische én theologische informatie die de mens ter beschikking staat. Het uitsluiten van één van deze bronnen van kennis en begrip omtrent de mens is niet verstandig. We concluderen dus dat de mens weliswaar biologisch zeer verwant is met het dier en er waarschijnlijk ook op de een of andere manier uit is geëvolueerd, maar daarom nog niet slechts een ‘intelligent dier’ of een ‘naakte aap’ is. Er is een wezenlijk verschil. Hoe zich dat in de evolutie kan hebben doen ontstaan is een onbeantwoorde vraag, waar biologie en theologie verschillend tegen aan kijken. Het kan maar op één manier gebeurd zijn en de diverse wetenschappen, inclusief de filosofie en de theologie, bekijken die vraag ieder vanuit hun eigen gezichtspunt. Er is geen reden om aan te nemen dat zij daar niet op een dag meer inzicht in zal krijgen.

Een behulpzaam begrip om de mens te definiëren is dat van het persoon zijn’. Wij zijn ‘personen’, ik ben ‘iemand’. In dit filosofisch begrip ligt vervat wat wij als mens zijn en wat ons anders maakt dan de dieren én beeld van God, die ook een gemeenschap van Personen. Wij zijn dus biologische wezens, maar niet slechts biologische wezens. De specifiek menselijke kenmerken, die geestelijk, onstoffelijk, van aard zijn, maken ons tot beleven God die geest is, onstoffelijk. Lichaam en geest, of zelfs belichaamde geest, dat is wat we persoon zouden kunnen noemen of mens. Zo zouden wij concluderend de mens willen definiëren.