www.biofides.nl en www.biofides.be.

Ook www.biofides.eu blijft werkzaam, ja zelfs het primaire adres.

U kunt ons – weer u ook woont – nu niet meer mislopen op het web! 

Tevens hebben we het tabblad ‘Radio Maria’ op deze website voorzien van twee aparte sub-pagina’s:

• Radio Maria België
• Radio Maria Nederland

Dit heeft te maken let de verzelfstandiging van Radio Maria België ten opzichte van Radio Maria Nederland én het feit dat wij voor beide radiostations apart uitzendingen gaan verzorgen.

Biofides gaat dus voortvarend het nieuwe jaar in. We rekenen graag op uw gebed en uw steun om de kosten te dekken…

Het boek van de natuur is één en ondeelbaar, wat betreft het milieu, maar ook wat betreft het leven en het terrein van seksualiteit, huwelijk, gezin, sociale betrekkingen, kortom de integrale ontwikkeling van de mens.

Gelukkig Kerstfeest en alle goeds voor 2012!

Biofides

Vincent Kemme

(afbeelding: Studie Christuskind met lam, Leonardo da Vinci)

De Verkondiging van het Evangelie van het Leven in Nederland & Vlaanderen is wat ‘Biofides’ voor ogen staat. Vanuit de biologie én het geloof actuele thema’s onder de loep vanuit wetenschappelijk én vanuit religieus standpunt. Dat leidt tot redelijke conclusies, ook op ethisch vlak. En dat alles verwoorden in een voor ieder begrijpelijke taal. Dat is in het kort wat wij trachten te realiseren met Biofides.

Onderwerpen

Evolutie en schepping, geloof en wetenschap, de waardigheid van de menselijke persoon, de status van het menselijk embryo, de menselijke seksualiteit en vruchtbaatheid, anticonceptie, vruchtbaarheidstechnieken, orgaandonatie, genetisch gemanipuleerd voedsel, medische begeleiding van het levenseinde, onze omgang met de schepping, de mythe van overbevolking van de wereld, redenen om in God te geloven, het standpunt van de Kerk(en): in tal van deze onderwerpen uit zich deze missie die wij niet menen naast ons neer te kunnen leggen.

Activiteiten

Tot op heden uit zich deze missie in onder meer door de uitbouw van de website www.biofides.eu, uitzendingen bij Radio Maria, advies aan en samenwerking met medische en andere organisaties die ijveren ‘voor het leven’, lezingen, redactionele bijdragen, vragen beantwoorden van individuele belangstellenden.

Getuigenissen

Een man uit Vlaanderen, vader van twee ‘IVF-kinderen’ kwam naar aanleiding van een artikel en een langdurige gedachtenwisseling via e-mail tot de conclusie dat het standpunt van de Kerk over bevruchting buiten de baarmoeder redelijk was en niet veroordelend naar iemand toe die daartoe ooit besloten had. Een apotheker vertelt ons in een gesprek te willen stoppen met het verspreiden van de pil, nadat hij al gestopt is met de verkoopt van de morning-afterpil. Een verpleegster uit Vlaanderen besloot naar aanleiding van een lezing geen medewerking meer aan actieve levensbeëindiging te verlenen. Een moeder uit Nederland reageerde op een radio-uitzending. In een lang telefoongesprek kreeg zij weer hoop voor haar zoon die in verband met MS zich door euthanasie een einde aan zijn leven had laten maken.

Steun

Biofides wil graag verder op de weg van de Verkondiging van het Evangelie van het Leven. Met diepgang, beantwoordend aan de behoeften van onze tijd. Daarvoor vraagt het uw steun. We werken met minimale middelen en zonder subsidie. Uw bijdrage, hoe bescheiden ook, is voor ons onontbeerlijk. Graag daarom wat u missen kan op bankrekening 393-0282988-31, vanuit Nederland: IBAN: BE04 3930 2829 8831, BIC: BBRU BE BB) of via deze link naar PayPal (beveiligd betalen via het internet).

Op voorhand hartelijk dank!

Tijdens drie uitzendingen voor Radio Maria Nederland en Vlaanderen ga ik in op het thema dat Benedictus XVI zo dierbaar is: de dictatuur van het relativisme. Hieronder de links naar de afzonderlijke uitzendingen. U kunt steeds onderaan de pagina reageren met vragen of opmerkingen. Deze worden niet op de site gepubliceerd, maar wel persoonlijk beantwoord. 

De uitzendingen

• Deel 1 (22 maart 2011)
• Deel 2 (29 maart 2011)
• Deel 3 (5 april 2011)

Links:

• Radio Maria Nederland & Vlaanderen
• Encykliek Veritatis Splendor, Johannes Paulus II, 1993
• Encykliek Fides & Ratio, Johannes Paulus II, 1996
• Homilie ‘Pro Elingo Romano Pontifici’ van de deken van het kardinalencollege, kardinaal Jozef Ratzinger bij de opening van het conclaaf in 2005
• Het boek ‘Licht van de Wereld’, interviews van Peter Seewald met Benedictus XVI (in het Engels, Frans en Duits te verkrijgen).
• Het boek ‘De Redenen om te Geloven’, Mgr. André-Joseph Léonard, aartsbisschop van Mechelen-Brussel, (heruitgave in het Frans ‘les Raisons de Croire’)

Klik hier om naar deel twee te gaan

Klik hier om naar deel drie te gaan

Mag een wetenschapper datgene wat hij onderzoekt ‘mooi’ vinden? Toen ik in Utrecht biologie ging studeren was dat één van de eerste dingen die ik leek te moeten afleren. In de wetenschap ging het niet om de schoonheid of de verwondering, maar op de harde, empirisch bewijsbare feiten. Logisch redeneren, op grond van goede waarnemingen. En dan tot een rationeel beeld komen van hoe de natuur in elkaar zit en hoe zij werkt. Zo kan je ook tot voorspellende uitspraken komen, die de mens soms goed van pas komen. Bijvoorbeeld in de geneeskunde. Maar schoonheid, nee, dat was iets voor naïevelingen, niet-wetenschappelijk geschoolden, kunstliefhebbers, etc. Minder relevant.

Maar al gauw ontdekt je dat ook professoren aan universiteiten hobby’s hebben. Ze houden van Bach, of zijn gek op de Franse impressionisten. Goed, ieder mag een hobby hebben, maar hoe is dat te rijmen met een positivistische wetenschapsopvatting, die denkt alles met de ratio en de waarneming te kunnen kennen, verklaren en zelfs manipuleren? Is liefde voor schoonheid niet gewoon een voor de overleving van de soort minder noodzakelijk bijproduct? Een spontane uitwas van de evolutie, die verder niet terzake doet? Of zitten we op een verkeerd spoor.

Als je God in je leven hebt ontmoet, gaat er een heel andere dimensie voor je open, een geheel andere kijk op de werkelijkheid, die niet strijd met de materialistische, empirische. Het is de visie die een verklaring aandraagt voor in de materiële orde onverklaarbare fenomenen in de natuur als doelgerichtheid (de evolutietheorie slaagt er niet echt in hier een verklaring voor te vinden, anders dan reproductief voordeel), complexiteit (waarop is de evolutie na de eencelligen of weekdieren nog doorgegaan, wie zat daar op te wachten?),j intelligentie van de hogere dieren en vooral die van de mens, het menselijk zelfbewustzijn, besef van tijd, oorsprong en toekomst, de zeer complexe taal en het vermogen de wereld naar zijn hand te zetten. Overtlevingsdrang van de soort is een magere verklaringsgrond en waarom zou een soort in feite willen overleven, ja zelfs bestaan? Wat is de zin ervan.

De religie en de christelijke filosofie geven geloofwaardige antwoorden op deze vragen, maar die zullen we een andere keer bespreken. Wat we hier alleen maar kwijt willen is dat schoonheid ook zo’n kenmerk is van de werkelijkheid waarin wij staan en méér moet zijn dan een soort psychologische hallucinatie die er verder niet echt toe doet, een bijproduct van de evolutie. Daarvoor hechten wij mensen, wetenschapper of niet, te veel waarde aan de schoonheid. Nu hebben een aantal wetenschappers de durf gehad om dat onder ogen te zien. Hans Galjaard, emeritus hoogleraar humane genetica, benaderde de voorbije twee jaar een honderdtal onderzoekers en verzamelde prachtige beelden uit het lab. De menselijke foetus, (sub-)atomaire deeltjes, het effect van geluid op materie, een diversiteit van eencelligen, planten en schimmels en overweldigende opnamen van het heelal: de ontroering van Hans Galjaard was die van een ‘overweldigende schoonheidsbeleving’ net als ene honderdtal andere wetenschappers aan een dertigtal instituten, die foto’s en andere materiaal beschikbaar stelden om tot een tentoonstelling te komen. Het resultaat is tot 5 juni te bekijken in projecties, films en foto’s in het Museum Boijmans Van Beuningen in Rotterdam.

Nu hopen dat we wetenschappelijk wereld ook de volgende spring aandurft: de erkenning va heetbestaan van een creatieve God, die de schoonheid zelve is en zich geopenbaard heeft in de schoonste onder alle mensen, Jezus en de schoonheid van traditie van het joods-christelijke geloof dat de wetenschap zo zeer bevorderd heeft. De God die zich dagelijks aan ons openbaart in de werkelijkheid waarin wij leven.

http://www.boijmans.nl

Nog wat filmpjes

1. Fysica en wiskunde

2. Kristallisatie in de chemie

3. Geologie

4. Micro-organismen

5. Eukaryoten: de eerste cellen met een kern, leven in water

6. Planten

7. Schimmels

8. Muizen en mensen

9. Astronomie

De Nederlandse Stichting Medische Ethiek heeft het al lang geleden aangekondigd, maar nu is het dan zo ver: het Handboek voor Katholieke Medische Ethiek is uit! Vanuit hun expertise op medisch en ethisch gebied, en vanuit de praktijk van de medische zorg, reiken de auteurs de helpende hand bij vragen over moderne medische technieken en behandelingsmogelijkheden. Met oog voor de nieuwste ontwikkelingen komen vele actuele kwesties ter sprake, die overzichtelijk zijn ingedeeld naar de levensfasen waarin men te maken krijgt met medisch-ethische vragen en dilemma’s. Zij geven daarbij telkens beargumenteerde antwoorden in het licht van de leer van de Katholieke Kerk worden, die eveneens inspelen op de grote behoefte bij katholieke werkers in de gezondheidszorg aan inspiratiebronnen voor hun zorgvisie en eigen spiritualiteit.

De belangrijkste auteur is Mgr. dr. Wim Eijk. Hij is arts en werd in 1985 tot priester gewijd. Hij promoveerde aan de medische faculteit van de Universiteit Leiden op een onderzoek naar euthanasie en aan de Pauselijke Universiteit van St.Thomas van Aquino te Rome op een onderzoek naar genmodicificatie bij de mens. Mgr. Eijk is aartsbisschop van Utrecht en referent voor medisch-ethische kwesties namens de Nederlandse bisschoppen- conferentie.

Bestel hier het bij bij Uitgeverij Parthenon.

Ga hier naar de website van de stichting medische Ethiek.

Recent is een Nederlandse vertaling uitgekomen van een boek dat vier jaar geleden is geschreven door de aartsbisschop van Mechelen, Léonard. Er is heel wat tumult rondom een passage uit dit boek over AIDS ontstaan, omdat Léonard daarvan zei dat men dat “hoogstens een soort van immanente gerechtigheid” zou kunnen noemen. Naar aanleiding van deze uitspraak is veel geroepen, veel emotie geuit, maar mogelijk ook weinig nagegaan waar het nu precies om gaat. Marcel Broesterhuizen, permanent diaken van het bisdom Den Bosch en hoogleraar aan de faculteit Godsdienstwetenschappen van de KU Leuven maakt daar een viertal opmerkingen over.

Wat is immanente gerechtigheid?

Léonard zegt in zijn uitspraak dat voor hem AIDS geen straf van God is, en dat hij niet wenst te redeneren in dat soort termen. In het citaat heeft Léonard het over AIDS ten gevolge van promiscue seks: ook in dat geval mag en kan men niet van straf spreken. Toch leggen de commentaren een verband met “straf”, vanwege het gebruik van het woord “gerechtigheid”. Reden dus om na te gaan wat “immanente gerechtigheid” is. Het is een niet geheel exacte vertaling van een wat verwarrend begrip.

“Immanent” duidt erop dat het gaat om iets dat binnen de natuurlijke, geschapen orde ligt, iets dat opgesloten is in de aard van de dingen. “Immanent” staat tegenover “transcendent”, een begrip waarmee we datgene aanduiden dat boven de materiële, geschapen werkelijkheid uitstijgt, voor gelovigen God. Bij immanente gerechtigheid is dus geen factor van buitenaf, ook God niet, rechtstreeks als uitvoerder van een vonnis betrokken.

“Immanente gerechtigheid” is een vertaling van het Franse “justice immanente”. Dit begrip is het eerst gebruikt door de negentiende-eeuwse Franse socialistische filosoof Proudhon: hij duidde ermee aan dat bepaalde ontwikkelingen in economie en maatschappij vanzelf tot bepaalde gevolgen ten positieve of ten negatieve leidden. Het kapitalisme leidt er vanzelf en onstuitbaar toe dat de rijken steeds rijker en de armen steeds armer worden, en het lot dat de armen treft leidt er vanzelf toe dat zij in opstand komen. In die zin wreekt het kapitalisme zichzelf, er is geen enkele rechter voor nodig die er een oordeel over uitspreekt. In die zin betekent “justice” iets anders dan gerechtigheid zoals wij dat in het Nederlands gebruiken. Het gaat om een moreel neutrale gebeurtenis die in de aard van de dingen besloten ligt.

Proudhons begrip “justice immanente” gaat terug op de filosofie van de pre-Socratische filosoof Anaximander van Milete. Hij was geïnteresseerd in het fenomeen van evenwicht in de natuur. In zijn voorstelling waren alle gebeurtenissen in de natuur als leden van een gerechtshof, die bij elke verstoring van het evenwicht in de natuur als een tegenreactie uitspraken waardoor het evenwicht in de natuur zich kon herstellen. Negatieve, ongewenste gebeurtenissen vinden plaats wanneer een verstoring van het evenwicht binnen de natuur zich wreekt.

Het is niet moeilijk om verschillende fenomenen in de wereld van vandaag te noemen, waarin menselijk handelen zichzelf in deze zin “wreekt”. In het verleden wreekte het gebruik van bepaalde drijfgassen in spuitbussen zich door het verdwijnen van de ozonlaag. Excessief gebruik van fossiele brandstof wreekt zich door het broeikaseffect. Overvloedig gebruik van dierlijke vetten wreekt zich in hart- en vaataandoeningen. Zeggen we daarmee dat het verdwijnen van de ozonlaag, het broeikaseffect en hart- en vaataandoeningen iets te maken hebben met gerechtigheid of vonnis? Nee, doorgaans waren mensen zich niet bewust van de gevolgen. Dit soort gedragingen krijgt pas een ethische dimensie als men er willens en wetens mee doorgaat.

Het begrip “justice immanente” is ook gebruikt – en daar zit een belangrijke bron van onduidelijkheid – door psychologen, in navolging van de Franse psycholoog Jean Piaget. Piaget constateert dat kinderen op een bepaalde leeftijd ervan overtuigd zijn dat goed gedrag vroeg of laat zal worden beloond en verkeerd gedrag bestraft. Als kinderen dan iets vervelends overkomt, dan moet dat wel ergens een straf voor zijn. Niet alleen kinderen denken zo, ook veel volwassenen, en het heeft de eeuwen door religieuze mensen steeds voor een probleem geplaatst: hoe kan bijvoorbeeld iemand als Job zoveel ellende over zich heen krijgen als hij toch een rechtvaardig mens en geen zondaar is? Uiteindelijk is het toch “boontje komt om zijn loontje”, of “eigen schuld, dikke bult”. In de wijze waarop Piaget het begrip “justice immanente” is gaan gebruiken, zit dus wel een component van moreel oordeel en van onbarmhartigheid maar dat is dus niet de oorspronkelijke betekenis van het begrip. Uit de context van Léonards uitspraak is het mijns inziens duidelijk dat hij dit soort justice immanente niet bedoelde.

Naar mijn mening is het dan ook onjuist aan Léonard te verwijten dat hij een moreel oordeel over mensen met AIDS uitspreekt. Hij heeft alleen willen zeggen dat promiscue sex tot een verspreiding van AIDS heeft geleid. En zijn betoog kan – zoals uit de context van zijn uitlating zelf en vanuit latere interviews duidelijk wordt – zeer zeker niet worden toegepast op mensen die door andere oorzaken AIDS hebben, zoals kinderen van moeders met AIDS, verkrachte vrouwen, mensen die bloedtransfusie hebben ondergaan met besmet bloed.

Achterhaalde natuurwetethiek?

Sommige commentatoren zijn van mening dat Léonard een privémening weergeeft die niet de visie van de katholieke Kerk weergeeft. Anderen stellen dat Léonard zich baseert op een verouderde visie op katholieke ethiek, namelijk een natuurwetethiek, terwijl deze door het Tweede Vaticaans Concilie zou zijn vervangen door het personalisme. Natuurwetethiek baseert zich op innerlijke wetmatigheden en kenmerken van de menselijke natuur, terwijl personalisme zich baseer op de waardigheid en de vrijheid van de menselijke persoon.

In zijn commentaar op Rorate wijst bijvoorbeeld Mark Van de Voorde het natuurwetdenken radicaal af. In zijn visie is wat de katholieke kerk natuur noemt, geen natuur maar cultuur. Zo poneert hij de stelling dat de mens van nature geneigd tot bigamie, en dat het gebod van monogamie cultuur, geen natuur is. Hier zit een misverstand. Wanneer de katholieke Kerk spreekt over de menselijke natuur, bedoelt zij niet alleen de biologische en psychologische aspecten van de mens, maar het totaal van alle kenmerken die een mens tot mens maken. Daar horen biologische, psychologische en sociale kenmerken bij, maar evengoed geestelijke kenmerken, zoals het vermogen om een relatie met God aan te gaan en in vrijheid voor het goede te kiezen. In deze visie is het feit dat het veel mensen niet lukt om monogaam te zijn, niet simpel weg het gevolg van een Freudiaans determinisme waarin alle pakketjes seksuele energie en de hormonen hun uitweg moeten vinden, maar wel het gevolg van een verstoring in, een gebrokenheid van de menselijke natuur. Volgens deze visie leidt toegeven aan verstoring van de menselijke natuur tot verdere verstoring. Niemand kan ontkennen dat het hebben van wisselende contacten een rol heeft gespeeld in de verspreiding van AIDS en dat het enige dat echt helpt – afgezien van de vraag of dat voor iedereen haalbaar is – volstrekte monogamie is. Maar dat betekent niet dat daar per definitie sprake is van schuld: ook dit gedrag krijgt pas een ethische dimensie als iemand dit willens en wetens doet.

Voor de katholieke kerk horen morele regels niet alleen tot het rijk van de cultuur, d.i. niet tot het rijk van de willekeurigheid. Dat zou wel het geval zijn in een nominalistische benadering van moraal: “mensen zijn van nature polygaam, maar ja, we moeten van God monogaam blijven – waarom precies, dat weten we niet, want dat is voor ons verstand niet achterhaalbaar  - , en als we niet monogaam blijven straft God ons met armoede, natuurrampen, tsunami’s en AIDS.” Léonard wordt door zijn critici geplaatst in de hoek van mensen die er dat soort redeneringen op nahouden.

Het katholieke natuurwetdenken betekent dat mensen met bepaald gedrag niet kunnen doorgaan, omdat de gevolgen te ernstig zijn. Het rijke Westen kán niet doorgaan met overconsumptie van voedsel, industriële overproductie, verspilling van rijkdom, omdat we de schepping ermee ten gronde richten. In een tijd dat we ons nog niet bewust waren van milieuverontreiniging en broeikaseffect, had dat soort gedrag geen ethische dimensie en was het alleen “justice immanente”. Maar als we willens en wetens doorgaan met verspilling, is die ethische dimensie er wel. In het natuurwetdenken kunnen mensen niet zonder meer vanuit de vrijheid van hun subjectieve geweten doen en laten wat ze willen en dat ligt moeilijk in onze hedendaagse westerse cultuur.

In de katholieke natuurwetethiek gaat het niet alleen om casuïstische moraal die zich de vraag stelt wat mensen wel en niet “mogen”, maar om de vraag waarvan mensen werkelijk gelukkig worden. Als mensen anders leven dan God voor hen heeft bedoeld, worden zijzelf of anderen daar uiteindelijk minder gelukkig van. Worden mensen gelukkiger van polygamie of volledige seksuele vrijheid? Veel vrouwen in ieder geval niet. In een echt monogame relatie bestaat niet alleen geen risico voor seksueel overdraagbare ziekten, maar hoeft ook minder bezorgdheid te bestaan dat de partner vroeger of later toch een ander zal zoeken. Er is meer ruimte om zichzelf helemaal onbeschermd aan de ander te geven, en daar kan een mens gelukkig van worden.

Sluiten personalisme en natuurwetethiek elkaar uit?

Critici van Léonard stellen dat dit natuurwetdenken heeft afgedaan en plaatsen natuurwetdenken tegenover personalistische ethiek. Zij wekken daarbij de suggestie dat het conciliedocument Gaudium et Spes een nieuwe, personalistische ethiek in plaats van het achterhaalde, biologistische idee van de natuurwet is gekomen. Reeds enkele jaren na het concilie zou met name met de encycliek Humanae Vitae de personalistische ethiek weer aan de kant zijn gezet en zou restauratie van het natuurwetdenken hebben plaats gevonden. Deze opvatting is theologisch en historisch aanvechtbaar.

Zo wijst een van de belangrijkste katholieke experts op het gebied van moraaltheologie en bio-ethiek  Livio Melina er in L’Agire Morale del Cristiano (Milaan: Jaca Book, 2002, p51) erop dat het onmogelijk is om natuur en persoon, natuur en vrijheid van elkaar te scheiden. Men komt namelijk voor grote ethisch problemen te staan wanneer men niet onderkent wat de vrijheid van de menselijke persoon te weeg kan brengen in onder andere de biologische orde. Ik vraag mij af of dit wezenlijk anders is dan wat de personalistisch ethicus Selling 1998 in zijn artikel The Human Person (in: Christian Ethics: An Introduction, ed. Bernard Hoose, Collegevile, Minnesota: Liturgical Press, 1998, 95-109, p107) zegt over de gevolgen van zichtverlies op de totaliteit van de menselijke persoon. Selling refereert daarbij aan een achttal dimensies van de persoon die worden genoemd door de moraaltheoloog Louis Janssens, in Vlaanderen beschouwd als de grondlegger van het personalisme. Deze dimensies zijn criteria om de menselijke persoon integraal en adequaat te beschouwen. Verwaarlozing van een van die dimensies, bijvoorbeeld de lichamelijkheid van de mens of de relatie van de mens met het milieu, kan volgens Selling betekenen dat men een bron van morele verantwoordelijkheid verwaarloost. Selling zegt zelfs dat de consequenties daarvan ernstiger kunnen zijn dan de verkeerde bedoelingen van mensen die bewust iets verkeerds doen. Ik vraag mij af of hiermee werkelijk iets anders is bedoeld dan wat Léonard zegt.

Melina, die als centrale stelling heeft dat men moet uitgaan van de menselijke persoon als geestelijk-lichamelijke eenheid als grondslag van het personalisme, heeft in belangrijke mate bijgedragen aan de encycliek Veritatis Spendor van Johannes Paulus II. Van Johannes Paulus II is bekend dat hij van harte een filosofisch en christelijk personalisme ondersteunde. De Amerikaanse theologe Janet Smith beschrijft in haar artikel Natural Law and Personalism in Veritatis Splendor (in: Veritatis Splendor: American response,ed. Michael Allsopp en John O’Keefe, Kansas City: Sheed and Ward, 1995, p.194) dat Veritatis Splendor een synthese schept tussen het katholieke begrip van de natuurwet en de modernere begrippen natuurlijke rechten en personalisme. Melina waarschuwt ervoor dat personalisme een containerbegrip zonder duidelijke lading wordt als het niet duidelijk teruggaat op “de natuur van de persoon en diens handelingen” (Gaudium et Spes, 51). Naar dezelfde paragraaf van Gaudium et Spes verwijst Louis Janssens in zijn beschrijving van de uitgangspunten van personalistische ethiek (Louis Janssens, Particular Goods and Personalist Morals, in Ethical Perspectives 6 (1):55-59, 1999, p55).

Ook de onlangs tot kardinaal benoemde Italiaanse moraaltheoloog Elio Sgreccia, voorzitter van de Pauselijke Academie voor het Leven, wijst er in deel 1 van Manuale di Bioetica (Milaan: Vita e Pensiero, p70) op dat het lang niet altijd duidelijk meer is wat er onder personalisme wordt verstaan. Historisch gezien onderscheidt hij drie betekenissen van personalisme. Het relationeel-communicatieve personalisme benadrukt wordt vooral de waarde van de subjectiviteit in relaties met anderen. Het hermeneutisch personalisme, dat teruggaat op Gadamer – een Duits filosoof in wie de traditie van het filosofisch idealisme voelbaar is – kijkt vooral naar de rol van het subjectieve geweten bij het interpreteren van de werkelijkheid vanuit het eigen voorverstaan. Een derde vorm van personalisme, waar Sgreccia en Melina voorstander van zijn, is een ontologisch personalisme, dat het belang van relationele subjectiviteit en het eigen geweten beslist niet onderschat, maar tevens wil onderstrepen dat de geestelijk-lichamelijke eenheid van de mens daaraan ten grondslag ligt. Als men die geestelijk-lichamelijke eenheid van de mens, de menselijke natuur, niet als grondslag neemt, holt men volgens Sgreccia het begrip persoon uiteindelijk uit. Alleen door in het personalisme de menselijke natuur in haar totaliteit mee te nemen kan men een spiritualistische of biologistische blikvernauwing voorkomen (vgl. de Italiaanse theoloog, bio-ethicus en politicoloog Michele Aramini, in zijn werk Bioetica e Religioni, Milaan: Paoline, p55). Men dient zich af te vragen of een beperking van het personalisme tot autonomie en relationaliteit of tot vrijheid van het subjectieve geweten uiteindelijk niet zo een spiritualistische blikvernauwing is die uiteindelijk leidt tot uitholling van het begrip “persoon”. Zo’n uitholling zou kunnen zijn dat alles waarmee je jezelf in je relaties en ten opzichte van jezelf goed voelt en waarvoor je een aannemelijk verhaal hebt, ethisch goed is.

Mijn conclusie is dat de stelling dat natuurwetethiek sinds het Tweede Vaticaans Concilie de plaats heeft geruimd voor het personalisme, is zeker wanneer men daarmee een relationeel of een hermeneutisch personalisme bedoelt, niet juist is. Overigens, juist het meenemen van het natuurwetdenken in het personalisme biedt de garantie dat personalisme niet antropocentriscch wordt. De mens maakt deel uit van de schepping, is de kroon op de schepping. Als de mens geweld pleegt tegen de schepping, dierenrechten met voeten treedt, handelt hij niet alleen tegen de Schepper, maar ook tegen zijn eigen natuur en ondermijnt hij zijn eigen geluk. Selling probeert in zijn artikel Is a Personalist Ethic Necessarily Anthropocentric? (in: Ethical Perspectives 6 (1):60-66, 1999) aan te tonen dat personalisme niet per definitie antropocentrisch is, maar refereert daarbij weer aan dezelfde passage in Gaudium et Spes 51, die door anderen wordt aangehaald als argument om de natuurwet wel een plaats in het personalisme te geven.

Is scapegoating een uitweg uit de ellende?

De uitspraak van Léonard wordt gedaan in de Nederlandse vertaling van een boek dat al vier jaar geleden in het Frans is gepubliceerd. Al een paar uur na de publicatie van het Nederlandse boek hadden journalisten de omstreden passage op bladzijde 173 gevonden, en uit hun context gerukt (vgl. het interview met Léonard door Petra de Koning in NRC Handelsblad van 23 en 24 oktober). Léonard spreekt in dat interview over een “obsessie” met zijn denkbeelden. Als deeltijds werkzaam in Vlaanderen en dus een relatieve buitenstaander heb ik mij verbaasd over de opvallende heftigheid waarmee in Vlaanderen op Léonard wordt gereageerd. Ik kan alleen speculeren over de achtergronden.

Nog geen jaar geleden prees het katholieke weekblad Kerk en Leven de Vlaamse Kerk gelukkig omdat seksuele misbruikaffaires zoals in Amerika, Ierland, Duitsland en Nederland er niet voorkwamen: we hadden dat al gehad, in de tijd van Dutroux. De Vlaamse Kerk prees zich gelukkig met haar gematigd vooruitstrevende bisschoppen en alom geachte kardinaal, die na de dood van de vorige paus zelfs papabel werd geacht. Toen Léonard tot aartsbisschop werd benoemd, was men in Vlaanderen bitter teleurgesteld. De bisschoppen moesten tot hun verbijstering een voorzitter accepteren die tot dan toe vanwege zijn conservatieve opvattingen hun underdog was geweest. De verwarring werd alleen groter toen Van Gheluwe werd ontmaskerd en toen in zijn kielzog bleek dat Danneels heel lang heel veel heeft toegedekt, en daarna kwam het gedoe rond de commissie Adriaensen. De pijn dat men hoort tot een Kerk waarin dit soort dingen gebeuren, de schaamte die men als gewoon kerklid, pastor, godsdienstleerkracht voelt als men als lid van deze Kerk op deze zaken wordt aangesproken zoekt een irrationele uitweg in boosheid op Léonard. Ik denk niet dat dat de oplossing is voor de Kerk van Vlaanderen, en de oplossing zou al evenmin zijn als men Danneels, zelfs niet als men Van Gheluwe als zondebok zou aanwijzen. Scapegoating is ook een verstoring van de menselijke natuur die tot verdere verstoringen leidt.

De Vlaamse Kerk leek heel lang een rustige, tolerante Kerk waarin men elkaar accepteert. Maar wat nu manifest is geworden, is dat de Vlaamse Kerk al lang zeer gepolariseerd is geweest, maar op Vlamingen eigen wijze: door elkaar uit de weg te gaan en gescheiden werelden op te bouwen. Ik denk dat dat mechanisme moet worden doorbroken. De Vlaamse Kerk heeft geen serieuze boodschap meer voor de mensen van vandaag als zij niet op alle niveaus de moed op brengt om een wellicht contraculturele stap te doen en met elkaar in gesprek te gaan, ondanks alle verschillen. Als zij dat niet kan, is de leegloop van de kerk een vorm van “immanente gerechtigheid”.

Marcel Broesterhuizen

Prof. t.b.v. leerstoel Pastoraat bij Doven en Slechthorenden, Faculteit Godgeleerdheid, Katholieke Universiteit Leuven

Overgenomen met toestemming

Mgr. André-Joseph Léonard, de nieuwe aartsbisschop van Mechelen-Brussel, laat weer eens van zich spreken. En daarmee de Katholieke kerk in België. Nu is het een boek dat is verschenen met gesprekken met de aartsbisschop, waarin hij AIDS een vorm van ‘immanente rechtvaardigheid’ noemt. De Vlaamse media staan er bol van en ook de politiek buitelt over de aartsbisschop heen. Een nieuwe rel is geboren.

AIDS is een ziekte die onze gemoederen sterk bezig houdt en daar is alle reden voor. Hoewel de ziekte tegenwoordig steeds beter te bestrijden is, blijft het een ernstige levensbedreiging. Seropositieve mensen moeten met tv-spotjes in bescherming genomen worden, zoals de melaatse uit de tijd van Jezus, en terecht. Mensen met een ziekte, wat daarvan ook de oorzaak is, verdienen respect en zorg. Maar de besmettelijkheid van de ziekte zorgt voor paniek onder de bevolking. En dat terwijl er slechts is bij direct lijfelijk contact tussen de weke delen van de huid of bij bloedtransfusies een echt besmettingsgevaar is. Uitsluiting van patiënten wordt zo een vorm van grote onrechtvaardigheid.

Maar het is niet alleen de het levensbedreigende karakter van de ziekte die de gemoederen zo snel doet oplaaien. Iedereen weet dat de ziekte in ernstige mate opgekomen is na de seksuele revolutie en dat het oorzakelijk verband tussen het één en ander vrijwel onomstotelijk vast staat. Seksueel ‘vrij’ gedrag, wisselende seksuele contacten, ongeacht het geslacht van de betrokkenen, hebben het HIV-virus dat van apen afkomstig is ruime kans gegeven zich te verspreiden. In Afrika, waar polygamie relatief veel voorkomt, doet de ziekte zich in ruime mate voor. In het rijke westen, waar veel geld is voor voorlichting, educatie én medische behandeling, lijkt de verspreiding onder controle, maar deze wordt door de heersende moraal voortdurend aangewakkerd. Seks is al lang niet meer een zaak tussen één man en één vrouw die zich verbinden in een levenslange en unieke relatie die naast de liefdesband ook de voortplanting als doel heeft. Seks is geworden tot een genotartikel dat in bijna om het even welke menselijke relatie geconsumeerd kan worden. Het heeft er alle schijn van, gezien deze en andere seksueel overdraagbare aandoeningen, dat de menselijke soort biologisch gezien niet tegen deze cultuur opgewassen is.

Nu heeft de Belgische aartsbisschop over ‘immanente rechtvaardigheid’. Dat zware begrip rechtvaardigheid heeft te maken met eerlijkheid, goed en kwaad, het handelen van de mens, ethiek. Maar zeker als een aartsbisschop er over begint ontkom je niet aan de gedachte dat het ook iets met God te maken heeft. Aan het bestaan van God wordt in onze tijd in hoge mate getwijfeld, laat staan dat we dus nog gewend zijn over Gods rechtvaardigheid na te denken! Rechtvaardigheid verstaan we over het algemeen alleen nog ‘horizontaal’, dat wil zeggen: tussen mensen en groepen onderling. Wat is er dan eventueel ‘rechtvaardig’ aan AIDS?

Zonder de tekst van het betreffende boek al gelezen te hebben lijkt het me dat de aartsbisschop de aandacht wil vestigen op een ethiek die universeel is, algemeen geldend voor elke mens, een moraal die te maken heeft met zijn biologische, natuurlijke bestaan, met dien verstande dat de gelovige die biologische of natuurlijke eigenheid van de mens en de hele natuur als door God geschapen ervaart. Wij bestaan niet per ongeluk en de wetten van de natuur zijn niet relatief en voor iedereen anders interpreteerbaar. Zoals de zwaartekracht voor iedereen geldt, zo geld ook de wetmatigheid van de biologische seksualiteit als een gegeven voor iedereen, een wetmatigheid die een intelligente scheppende Godheid uit liefde en met het oog op het geluk van de mensen in de natuur heeft gelegd. Deze wetmatigheid is immanent, dat wil zeggen dat ik strikt genomen God er niet bij nodig heb om ze te ontdekken en er naar te leven. De redelijkheid gebiedt toe te geven dat de seksualiteit toch vooral een reproductief doel heeft in de natuur en niet in de eerste plaats of zelfs uitsluitend een genotdoel. Wel is de natuur zo goed voor ons dat we aan seks genot beleven, anders zouden we er waarschijnlijk niet aan beginnen en zouden er geen nakomelingen komen. Overtreden we de natuurlijke wetmatigheid, de ordening van de dingen op het seksuele vlak, dan nemen we een risico, zo goed als we dat doen als we door rood rijden in het verkeer. Het krijgen van seksueel overdraagbare aandoeningen bij wisselende seksuele contacten is een gegeven. Je kan ze bestrijden met medicijnen, maar ook voorkomen door een minder promiscue gedrag, je houden aan wat de mensheid in talloze culturen in alle tijden als ‘normaal’ heeft gezien: één man verbindt zich lichamelijk en geestelijk voor het leven aan één vrouw en daar mogen kinderen uit voortkomen. Het aloude maar in onze tijd zo misprezen huwelijk dat zijn reproductieve functie behoudt. Wie andere wegen gaat moet er de gevolgen van dragen. En daarin schuilt in de redenering van Léonard ongetwijfeld een aspect van ‘rechtvaardigheid’. Niet zozeer een rechtvaardigheid in de relatie tot een God die met een opgeheven vingertje in de hemel ‘ach en wee’ roept, maar een rechtvaardigheid die erin bestaat dat, als wij sollen met de natuur, de natuur ons straft. Net als bij het klimaatprobleem. Het is dus niet God die straft, maar de natuur zélf. Of: het kwaad straft zichzelf. Ik kan niet anders concluderen, dan dat het dit is wat Léonard bedoelt.

Toch wordt hij zo niet begrepen. Wat kunnen kinderen die door hun ouders AIDS oplopen er aan doen, roept de één? Die zijn het slachtoffer van het (wan-) gedrag van hun ouders, en dus dragen die ouders een grote verantwoordelijkheid. Het is inderdaad niet rechtvaardig, want die kinderen kan je niets verwijten. Maar de onrechtvaardigheid zit ‘m hier niet in de biologische realiteit van AIDS, maar in het gedrag van de ouders (of één van hen). Dat er AIDs is bij seksueel promiscue gedrag is in zich niet ‘onrechtvaardig’. Dan zou de natuur onrechtvaardig zijn en daarmee ook de Schepper van die natuur. Maar waarom niet in de spiegel kijken en ons gedrag kritisch bekijken? Hoeveel compassie je ook moet hebben: AIDS-patiënten zijn in de meeste gevallen natuurlijk niet onschuldig aan hun gedrag. We leven in een tijd waarin we het aanvaardbaar tot normaal vinden ‘dat iedereen het met iedereen doet’ en dat de mensen die vervolgens het HIV-virus oplopen vreselijke stakkers zijn. Dat laatste zijn ze, maar we kunnen niet weglopen voor onze persoonlijk verantwoordelijkheid.

Waar we het ook moeilijk mee hebben is te accepteren dat er nu eenmaal bepaalde biologische waarheden bestaan. Zoals de ziekte AIDS zélf, maar ook de verschillen tussen man en vrouw, het feit dat mannen geen kinderen kunnen krijgen en de vrouw daar dus alleen voor opdraait, daardoor minder gemakkelijk ‘carrière maakt’. Maar ook het feit dat we op een zekere leeftijd aftakelen en zelfs dood gaan. Die revolte tegen de natuur zit in onze tijd en je kan je afvragen wie er aan het langste eind zal trekken. We vinden het onrechtvaardig als ons iets overkomt dat we niet gewild hebben, ook al hebben we het zelf voor een deel veroorzaakt. Is het niet verstandiger om te buigen voor de natuurlijk orde, die zo beroerd nog niet is? En voor de het Brein daarachter, die echt niet op ons ongeluk uit is?

Ook ik schrok even toen ik de uitspraak van Léonard in de Knack las. Kan je zo over patiënten spreken? Moet je niet meer compassie met hen hebben. De Vlaamse Christen-democratische Wouter Beke had liever gezien dat de aartsbisschop over mensen als Damiaan had gesproken, die om deze compassie bekend staan. En zeker, je moet een overschot aan compassie hebben met mensen die in de problemen zitten. Ik ken Mgr. Léonard overigens niet als een man die geen compassie zou hebben. Maar in onze tijd hebben wij soms zoveel compassie dat we het zicht op de werkelijkheid van onze menselijke natuur wel eens uit het oog verliezen. We hebben medelijden met mensen die door hun levenswijze bepaalde problemen over zichzelf afroepen. Dat doen ze niet uit slechtheid of domheid, maar omdat onze cultuur nu eenmaal allerlei zaken vindt en aanneemt die zowel wetenschappelijk als ethisch eigenlijk hememaal niet kunnen. Mgr. Léonard is iemand die de durf heeft om ook daar eens over te spreken en de vinger op de zere plek te leggen. Dat die plekken in onze cultuur zeer doen, dat moge uit de heftige reacties blijken. Maar daarmee heeft de aartsbisschop nog geen ongelijk.

Video: persconferentie Mgr. Léonard

Paus Benedictus XVI heeft in een toespraak tot de Pauselijke Academie voor het Leven, 15 januari jl., opnieuw het belang van de natuurwet onderlijnd voor goede bio-ethische afwegingen omtrent het leven van de mens. De natuurwet, die een universele morele wet is, kan gelden als universeel fundamenteel principe en als bron voor het vaststellen van de rechten van iedere menselijke persoon. Zij stelt de mens in staat “een ethisch oordeel te vellen over wetenschappelijke verworvenheden die rechtstreeks te maken hebben met het menselijk leven”. Zij kan ons ervoor behoeden om te vervallen in willekeur, discrimintatie of het economisch belang van de sterkste.

Benedictus ziet de bio-ethiek als “het belangrijkste en meest beslissende gebied van de culturele strijd tussen de absolute aanspraken van de techniek en de morele verantwoordelijkheid van de mens. Het gaat om een uiterst delicaat en beslissend gebied waar, op een dramatische wijze, de vraag wordt gesteld of de mens zichzelf heeft voortgebracht of dat hij afhankelijk is van God. De wetenschappelijke ontdekkingen op dit terrein en de mogelijkheden van technische ingrepen lijken zo geavanceerd te zijn dat ze ons voor de keuze stellen tussen twee soorten van rationaliteit: de rede die openstaat voor transcendentie of de rede die opgesloten blijft in de immanentie” (Catitas in Veritate nr. 74).

Tot de Pauselijke Academie voor het leven vervolgt Benedictus: “Ten overstaan van dergelijke vragen die het menselijk leven in zijn permanente spanning tussen immanentie en transcendentie, op zo een doorslaggevende manier raken en die van groot belang zijn voor de cultuur van de komende generaties, is de in werking stelling nodig van een integraal pedagogisch project dat toelaat dergelijke thematieken in een positieve, evenwichtige en constructieve visie aan te pakken, vooral in de band tussen geloof en rede.”

“De vragen van de bio-ethiek plaatsen de waardigheid van de mens, een fundamenteel principe dat het geloof in de gekruisigde en verrezen Jezus Christus altijd verdedigd heeft, dikwijls op het voorplan vooral wanneer het veronachtzaamd wordt als het gaat om meer simpele en weerloze wezens: God bemint elk menselijk wezen op een unieke en diepe manier. Zoals elke discipline, heeft ook de bio-ethiek een referentie nodig die een coherente lezing kan waarborgen van ethische vragen die onvermijdelijk opgeworpen worden bij mogelijke interpretatieconflicten. In die ruimte is er openheid voor de normatieve referentie naar de morele natuurwet. De erkenning van de waardigheid van de mens vindt als onvervreemdbaar recht zijn eerste fundament namelijk in deze wet – die niet door mensenhand geschreven werd maar door de Schepper in het hart van de mens; alle wetgevingen zijn geroepen ze te erkennen als een onschendbaar recht en iedere persoon is gehouden is ze respecteren en te bevorderen (cfr. Catechismus van de Katholieke Kerk, nr. 1954-1960).”

“Zonder het fundamenteel principe van de menselijke waardigheid zou het zeer moeilijk zijn een bron te vinden voor de rechten van de persoon en is het  onmogelijk een ethische oordeel te vellen over wetenschappelijke verworvenheden die rechtstreeks te maken hebben met het menselijk leven. Het is bijgevolg noodzakelijk,met klem te herhalen dat de menselijke waardigheid niet alleen in verband met externe elementen kan begrepen worden zoals de vooruitgang van de wetenschap, de geleidelijkheid in de ontwikkeling van het menselijk leven of een goedkoop medelijden in grenssituaties. Als men respect inroept voor de waardigheid van de mens, is het fundamenteel dat dit respect volledig, totaal en zonder dwang is maar de erkenning dat het steeds om een menselijk leven gaat, is altijd een plicht. Zeker, het menselijk leven kent een eigen ontwikkeling en de horizon van wetenschappelijk onderzoek en bio-ethiek ligt open, maar als het gaat om domeinen die betrekking hebben tot het menselijk wezen, moet herhaald worden dat wetenschappers nooit mogen denken dat zich in hun handen slechts onbezielde en manipuleerbare materie bevindt.  Het leven van de mens is vanaf het eerste ogenblik namelijk gekenmerkt door het feit menselijk leven te zijn en om die reden is het altijd, overal en ondanks alles, drager van een eigen waardigheid (cfr. Congregatie voor de Geloofsleer, Instructie “Dignitas personae” over bepaalde bio-ethische vragen, nr. 5). Anders zullen wij steeds het gevaar lopen dat de wetenschap als instrument gebruikt wordt met het onvermijdelijke gevolg dat men gemakkelijk vervalt in willekeur, discriminatie en het economisch belang van de sterkste.”

“Het verenigen van bio-ethiek en morele natuurwet laat toe de noodzakelijke en onvermijdelijke herinnering aan de intrinsieke waardigheid van het menselijk leven vanaf zijn eerste ogenblik tot aan zijn natuurlijk einde, op zijn best te verifiëren. Alhoewel met meer nadruk en terecht  herinnerd wordt aan aanspraken die de rechten van de persoon waarborgen, bemerkt men in de huidige context daarentegen dat die aanspraken niet altijd erkend worden voor het menselijk leven in de loop van zijn natuurlijke ontwikkeling en in fases waarin het zwakker is. Deze tegenspraak maakt duidelijk dat in de verschillende middens van samenleving en cultuur, een engagement nodig is opdat het menselijk leven steeds zou erkend worden als een subject van onvervreemdbare rechten en nooit als een object dat onderworpen is aan de willekeur van de sterkste. De geschiedenis heeft aangetoond hoe gevaarlijk en dodelijk een Staat kan zijn die wetten uitvaardigt over vragen die mens en samenleving raken en daarbij beweert zelf bron en principe van ethiek te zijn.”

“Zonder universele principes die een gemeenschappelijke noemer voor heel de mensheid kunnen verifiëren, mag het gevaar van relativistische regressie op legislatief vlak niet onderschat worden (cfr. Catechismus van de Katholieke Kerk, nr. 1959). De morele natuurwet, die haar kracht haalt uit haar universeel karakter, laat toe dit gevaar te bezweren en waarborgt vooral dat de wetgever authentiek respect opbreng t voor de persoon en heel de scheppingsorde. Zij brengt de consensus op gang tussen personen van verschillende culturen en godsdiensten en laat toe verschillen te overstijgen omdat zij het bestaan bevestigt van een orde die door de Schepper in de natuur geprent is en erkend wordt als een instantie van waarachtig rationeel ethisch oordeel om het goede na te streven en het kwade te vermijden. De morele natuurwet “behoort tot het grote patrimonium van de menselijke wijsheid die het licht van de Openbaring mee uitgezuiverd heeft en beter tot ontwikkeling bracht” (cfr. Johannes Paulus II, toespraak tot de voltallige zitting van de Congregatie voor de Geloofsleer, 6 februari 2004).”

Negende bijeenkomst
Een Vaticaanse delegatie en een opperrabbinale delegatie zijn sinds 17 januari in Rome bijeengeweest voor een interreligieuze dialoog. Samen vormen zij een bilaterale commissie, die voor de negende keer bijeen is gekomen.

Ecologische problematiek
In een persverklaring wordt in negen punten uitgelegd waarover de joodse en de katholieke delegatie het eens zijn geworden. Grote aandacht kreeg de gezamenlijke bezorgdheid voor de ecologische problematiek. “De mensheid wordt tegenwoordig geconfronteerd met een unieke milieucrisis die in wezen het resultaat is van ongebreidelde materiële en technologische exploitatie”, verklaart de commissie.

Transcendente dimensie
Het is volgens de joods-katholieke commissie van het hoogste belang dat de maatschappij “de transcendente dimensie van de Schepping” erkent, zodat “duurzame ontwikkeling en vooruitgang op een moreel verantwoorde wijze” gegarandeerd kunnen worden. “Niet alles wat technisch uitvoerbaar is, is ethisch aanvaardbaar”, aldus de verklaring.

Humane ecologie
De door joden en katholieken erkende Bijbelse traditie kent een unieke waardigheid aan de menselijke persoon toe. Die moet echter niet worden verstaan in termen van overheersing, maar van respect en solidariteit. Er moet volgens de joodse en katholieke commissieleden sprake zijn van “humane ecologie”.

Toespraak paus in synagoge
De humane ecologie moet de verantwoordelijkheid voor het ecosysteem verbinden met “onze verplichtingen naar elkaar en in het bijzonder met een bijzondere generositeit jegens de armen, vrouwen en kinderen, vreemdelingen, de zieken, de zwakken en de behoeftigen”, aldus de commissie, die een passage citeert uit de toespraak van paus Benedictus XVI in de Grote Synagoge van Rome, gedaan op 17 januari.

Kritiek op wetenschap
De bilaterale commissie staat uiterst kritisch tegenover “de macht van de wetenschap en haar aanspraak op absoluutheid”. Opdat het menselijk ingrijpen in de natuurlijke orde op moreel aanvaardbare wijze geschiedt, “roept de bilaterale commissie dringend op dat elke wetenschappelijke innovatie en ontwikkeling plaatsvinden in nauw overleg met religieus-ethische leiding”, aldus de commissie. “Evenzo moeten staten en internationale lichamen zich engageren in nauw overleg met religieus-ethisch leiderschap, opdat gegarandeerd kan worden dat vooruitgang een zegen is in plaats van een vloek.”

Over mens en dier

Léonard merkt op dat de grote Griekse filosoof Aristoteles al zei dat de mens een dier is dat de logos, de rede, bezit. ‘Natuurlijk zijn wij als mens ook geconditioneerd door ons lichaam, door ons verband met de fysische natuur. Maar toch zijn we ook bekwaam om afstand te nemen van die natuur, van die omgeving. Dat is kenmerkend voor de mens. Hij is, om het beroemde woord van Blaise Pascal te gebruiken, een denkend riet. In zekere zin is de mens onbeduidend in vergelijking met de immensiteit van het heelal. Maar als het heelal morgen de mens verplettert, dan zou het heelal zich daar niet van bewust zijn, en de mens wél.’ Hebben andere dieren hebben ook een vorm van bewustzijn? Volgens Léonard wel degelijk. ‘De dieren reageren ook op een aangepaste manier op hun omgeving, maar ze zijn zich niet bewust van de diepe betekenis van die reacties. Ze ontwikkelen ook geen uitgewerkte strategieën om hun omgeving fundamenteel te veranderen. Daarom hebben dieren geen geschiedenis, geen cultuur. Een kat vandaag leidt ongeveer hetzelfde leven als een kat in het oude Egypte. Alleen de mens heeft de capaciteit om zijn omgeving te veranderen. De dieren reageren op wat is, de mens kan ook denken aan wat niet is. En dus heeft hij de pretentie om te zeggen: de dingen zijn niet zoals ze zouden moeten zijn. En zo is de mens een dier dat waarden en normen schept. Dat doen de dieren niet.’

Menselijk geluk

Léonard gaf vroeger vaak het voorbeeld aan zijn studenten ‘Geef de kat een kater, enkele katjes, een bol wol, wat melk en een mand om in te slapen. Ik denk niet dat die kat in zulke omstandigheden zou verlangen naar een andere wereld. Voor een mens ligt dat helemaal anders. Geef een mens zoveel geld en zoveel plezier als maar kan, en nóg zal hij niet tevreden zijn. Dat komt omdat de mens niet alleen is afgestemd op de zijnden, om het met Heidegger te zeggen, maar ook op het Zijn zelf. De mens overstijgt deze wereld. (…) Als ik een leerling naar het bord stuur om te bewijzen dat de som van drie hoeken in een euclidische driehoek honderdtachtig graden is, dan zal die leerling op het bord een aantal tekeningen maken. Alles wat daar gebeurt, gebeurt in overeenstemming met de wetten van de natuur. Er zijn neurologische reacties in het brein van de leerling, chemische reacties, enzovoort, enzoverder. Maar tegelijk is er ook iets méér aanwezig. Namelijk het denken, de reflectie, van die leerling. Dat kunnen we niet herleiden tot uitsluitend chemische, biologische en natuurkundige reacties.’

Verklaren kunnen we dat denken maar gedeeltelijk. ‘De werking van mijn hersencellen volstaat niet om te verklaren hoe het komt dat ik kan denken, en willen, en liefhebben… In de ontplooiing van onze menselijke capaciteiten is nog iets ánders aan het werk.

God?

Hij houdt er echter niet van als men God voorbarig wil invoeren in de wetenschap, of in de filosofie. ‘Alles op zijn plaats. De vraag naar God komt later. Ik wil alleen de nadruk leggen op het feit dat ons denken niet herleid kan worden tot de infrastructuur van ons denken. Er is trouwens nog iets anders wat we in dit verband moeten opmerken. Waaróm is de som van de drie hoeken van een euclidische driehoek gelijk aan honderdtachtig graden? Toch niet vanwege de chemische reacties in de hersenen van die leerling? Toch niet omdat hij het bewezen heeft? Nee, het is waar omdat het een eeuwige waarheid is. Ook wiskundige waarheden zijn niet te herleiden tot de structuur van ons denken.’ Wie is God dan voor Léonard? ‘Een eerste belangrijke vraag is: waar komt de informatie vandaan die ons voorafgaat, en die aan het werk is in de wereld? We weten ondertussen dat de materie over het vermogen beschikt om zichzelf te organiseren. Maar er moet eerst toch een voorafgaande informatie aanwezig zijn. De elementairste deeltjes bevatten al een zekere informatie. Waar komt die vandaan? Het is een vraag die iedereen zich stelt. En er zijn twee mogelijke antwoorden. Ofwel heeft de materie nooit een begin gekend, en bestaat ze dus eeuwig. Maar daar is een moeilijkheid aan verbonden. In onze ervaring gaat aan elke informatie een denken vooraf. Informatie kan nooit zomaar uit zichzelf bestaan. Toch is het evident dat wij als mensen niet aan de basis van de informatie liggen. Daarom is er ook een tweede antwoord mogelijk: aan de basis van de materie ligt een denken, een willen. Niet dat van ons, maar een ánder denken, een ánder willen. Dat van God, namelijk.’

Hoe stelt Léonard zich die God voor? ‘Het is een God van persoonlijke aard. Als ik begin te geloven in een onpersoonlijke God, dan zou God een soort anonieme energie zijn die geen bewustzijn bezit. Terwijl ik dat wel bezit. Maar ik kan zeker niet groter zijn dan God. Dus stel ik mij God voor als iemand die ook kan denken en willen. Een andere manier om na te denken over God is via de vraag van Leibniz: waarom is er iets en niet niets? Hoe komt het dat er iets bestaat? Ook dat is een weg naar God. Niet alleen naar God als architect van de zijnden, maar als schepper van het Zijn.’

Over de mens

Over de mens is Léonard optimistisch- en pstimistisch tegelijk. ‘Het is typisch voor de katholieke Kerk om een nogal optimistisch beeld van de mens te hebben. In tegenstelling tot Luther, bijvoorbeeld. Die was ervan overtuigd dat de menselijke natuur totaal bedorven is. De katholieke Kerk heeft een meer humanistische visie. Wij zullen nooit zeggen dat de mens totaal bedorven is. Wel dat de menselijke natuur gekwetst is. Dat is wat we bedoelen met de erfzonde. We hebben een diep verlangen naar het goede, maar kennen ook de neiging om egoïstisch te handelen.’

God heeft dat niet gewild. ‘Deze wereld is niet noodzakelijk in overeenstemming met de wil van de schepper. In het christelijk geloof hebben wij een historische benadering van de werkelijkheid. Er is een oorspronkelijke toestand vóór de mens, dus vóór de zonde. Er is de huidige toestand. En er is de nieuwe hemel en de nieuwe aarde, die alvast ingeluid zijn door de verrijzenis van Christus. Het is ónze verantwoordelijkheid om de huidige toestand van de wereld te verbeteren. In de wetenschap dat wij van deze aarde nooit een paradijs zullen maken. We kunnen veel verbeteren, we kunnen ook veel kapotmaken – maar de uiteindelijke sanering van de situatie zal van bovenuit komen. Alles wat wij doen om de wereld te verbeteren, is al een soort voorproefje van wat komen gaat. Zoals de mirakels van Jezus in het evangelie: dat waren ook geen definitieve oplossingen. Alle mensen die Jezus geneest, zijn later weer ziek geworden. En de mensen die hij tot leven heeft gebracht, bléven niet leven.’ Lazarus is dus twee keer gestorven. ‘Ze hebben dus twee keer de begrafeniskosten moeten betalen’, grapt Léonard. ‘Die mirakels van Jezus waren geen definitieve oplossing. Maar wel een teken, een belofte, een profetie. De boodschap is dat de mens niet geschapen is om te lijden en te sterven.

Léonard heeft er begrip voor als mensen die zwaar lijden hun geloof kwijtraken? ‘Ik heb er een hekel aan wanneer ik hoor dat men in de Kerk het onaanvaardbare karakter van het kwade relativeert. We mogen nooit zeggen dat het kwade toch zo kwaad niet is, zoals sommige theologen doen. Dat God de wereld zo heeft geschapen uit een soort pedagogische bekommernis, om ons te leren hoe we de wereld moeten voltooien. Dat geloof ik niet. Want het zou een sadistische God zijn die zo redeneert. Vechten met de hardheid van het leven is natuurlijk een manier om te groeien. Maar het lijden kan nooit op die manier verklaard worden. Dan zou ik zelf ook nog eerder een atheïst worden.’

Het kwaad

God heeft volgens Léonard het kwaad niet gewild. Met een filosofisch woord zou hij het kwade ‘contingent’ noemen – iets dat bestaat, maar dat niet noodzakelijk moet bestaan. ‘Het bestaat, maar het had ook niet kunnen bestaan. Daarom vind ik het zo belangrijk dat wij de erfzonde blijven interpreteren als een bederving van de wereld, niet als een noodzakelijk bestanddeel ervan. Die is mogelijk gemaakt door de vrijheid van de schepselen. Ik vind het normaal dat wij niet van meet af aan geschapen werden in het aanschouwen van Gods heerlijkheid. Dan zou er namelijk geen plaats meer zijn geweest voor een vrije keuze. En het maakt deel uit van de waardigheid van de mens dat hij bij de eerste etappe van zijn bestaan zelf mag kiezen. Met alle gevolgen van dien, want dat betekent ook dat de mens zichzelf boven zijn schepper kan zetten. De oorsprong van het kwade ligt in de vrijheid van de mens.’

Het goede komt van God, het kwade doen we onszelf aan. ‘De huidige wereld, waarin het kwade zo prominent aanwezig is, maakt geen deel uit van de oorspronkelijke bedoeling van de schepper. God is niet tevreden met de huidige stand van zaken. God heeft geen sympathie voor het kwade.’ Waarom grijpt hij dan niet in? ‘Dat is de moeilijkste vraag die er bestaat. En het is moeilijk om ze met woorden te beantwoorden. Iemand die aan het lijden is, heeft geen boodschap aan een intellectuele uitleg. Je zou kunnen zeggen: dat u aftakelt en sterft, is in overeenstemming met de wetten van de natuur. Gelukkig maar, het leven zou vreselijk zijn mochten wij biologisch gesproken eeuwig leven. Stel u voor dat we eeuwig zouden leven, wie zou er nog minister van Pensioenen durven worden? (lacht) Wie zou nog durven trouw beloven aan zijn partner? Honderd jaar? Vijfhonderd jaar? Duizend jaar? Geef toe, dat zou ondraaglijk zijn.’ De dood maakt het leven draaglijk? ‘Dat is zo’. Maar met die boodschap zult u geen troost brengen aan de moeder die pas haar kind verloren heeft. Dat gaat niet. Een mogelijk antwoord is gelegen in de dood van Jezus aan het kruis en de kreet die hij uitschreeuwt: Mijn God, mijn God, waarom hebt gij mij verlaten? (stilte) Ik vind dat buitengewoon. Het is méér dan een antwoord. Op dit ogenblik, terwijl wij hier zitten te praten, zijn er mensen die zich die vraag stellen: waar is God? Welnu, Jezus is gestorven met die vraag op zijn lippen. Er is geen onmiddellijk antwoord, nee. Maar dat Jezus die vraag stelde, betekent wel dat God solidair is met wat wij hier op aarde moeten meemaken en beleven. Wij zijn dus niet alleen in onze ellende. Het is nog geen bevredigende uitleg, maar het is toch al íéts. God gaat niet akkoord met het kwaad. Er zal ook een einde aan komen. De huidige wereld is niet het maximum van de scheppingskracht van God.’

Twijfel

Twijfelt Léonard nooit aan zijn geloof? ‘Twijfelen niet, nee. Ik stel mij soms vragen, dat wel. Dat is ook heel normaal. Ik vraag mij soms af of ik mijn hele leven niet heb gebaseerd op een illusie. Maar een paar seconden laten sta ik alweer met beide benen op de grond: de figuur van Christus in het evangelie is zó overtuigend dat ik hem meteen mijn geloof teruggeef.’

Klik hier voor het gehele interview op de website van Knack

Verstand en geloof

Volgens John van Salesbury bereikt het verstand normaal een kennis die niet onbetwistbaar doch waarschijnlijk is en die men in vraag kan stellen. Dat wil zeggen dat de kennis van de mens onvolmaakt is want zij is onderworpen aan eindigheid, aan de beperkingen van de mens. Kennis kan echter groeien en zich vervolmaken door ervaring en het ontwikkelen van juiste en samenhangende redeneringen, zodat zij verbanden kan leggen tussen begrippen en werkelijkheid dank zij discussie, vergelijking en de kennis die zich van generatie op generatie verrijkt. Alleen in God is volmaakte wetenschap; zij wordt aan de mens meegedeeld, ten minste ten dele, door middel van de Openbaring die gelovig aanvaard wordt, daarom ontplooit de wetenschap van het geloof, de theologie, de mogelijkheden van het verstand en maakt zij nederige vooruitgang mogelijk in de kennis van Gods mysteries.

Morele wet

‘“Gods genadigheid”, schrijft Johannes van Salesbury, “heeft ons Zijn wet gegeven die bepaalt wat voor ons nuttig is om te weten en die aanwijst wat van God mag gekend worden en wat gerechtvaardigd is te onderzoeken … In deze wet wordt Gods wil namelijk kenbaar en duidelijk, zodat ieder van ons weet wat hij moet doen” (Metaloghicon. 4,41: PL 199,944-945). Johannes van Salisbury – zo vervolgt de paus – bestaat ook een objectieve en onveranderlijke waarheid, waarvan God de oorsprong is, die toegankelijk is voor het verstand en met het praktische en sociale handelen te maken heeft. Het is een natuurlijk recht waaraan de wetten van de mens en de politieke en religieuze autoriteiten zich moeten inspireren zodat zij het algemeen welzijn kunnen bevorderen. Deze natuurwet is gekenmerkt door een eigenschap die Johannes “billijkheid” noemt, dat wil zeggen dat elke mens zijn rechten toegekend worden. Daaruit volgen voorschriften die legitiem zijn bij alle volken en in geen geval kunnen afgeschaft worden. Dat is de centrale stelling in “Polycraticus”, de verhandeling over filosofie en politieke theologie, waarin Johannes van Salisbury nadenkt over de voorwaarden waardoor besturen rechtvaardig en aanvaardbaar kunnen optreden.

Tekst van de audiëntie van 16 december 2009

“Er moge geen twijfel zijn dat we in een tijd leven van uitzonderlijke ontwikkelingen in de menselijke kunde om de regels en structuren van de materie te ontcijferen, en tevens in de daaruit voortkomende overheersing van de mens over de natuur. We erkennen allemaal de grote vooruitgang van dit proces en we zien steeds duidelijker de dreigende vernietiging van de natuur door ons handelen. Er is nog een ander gevaar, minder zichtbaar maar niettemin even verontrustend: de methoden waarmee wij steeds dieper doordringen in de rationele structuren van de materie maken het ons steeds minder mogelijk om de bron van deze rationaliteit te onderscheiden, namelijk de scheppende Rede. De mogelijkheid om de wetten van het materiele zijn te zien maakt het ons onmogelijk om de ethische boodschap van het zijn te zien, een boodschap die in de traditie de lex naturalis, de natuurlijke morele wet, wordt genoemd. Voor velen is deze term vandaag de dag bijna onbegrijpelijk vanwege een besef van de natuur dat niet langer metaphysisch is, maar slechts empirisch. Het feit dat de natuur, het zijn zelf, niet langer een duidelijke morele boodschap is creëert een vorm van verwarring die de keuzes van het dagelijks leven hachelijk en onzeker maken. Deze verwarring raakt de jongere generaties, die in deze context de fundamentele keuzes van hun leven moeten maken, natuurlijk op een bepaalde wijze.”

“Precies in het licht van deze vraagstelling wordt de noodzaak duidelijk om na te denken over het thema van natuurlijke wetmatigheden en om de gemeenschappelijke waarheid van alle mensen te herontdekken. Deze wet, waarnaar de apostel Paulus verwijst (Rom 2: 14-15), is geschreven in het hart van de mens en is als gevolg daarvan ook vandaag nog bereikbaar. Als eerste en algemeen principe heeft deze wet ‘goed te doen en kwaad te vermijden’. Dit is een waarheid die door het eigen inherente bewijs zich meteen oplegt aan iedereen. Hieruit komen de andere principes voort die de ethiek van de rechten en plichten van een ieder bepalen. Dat geldt eveneens voor het principe van respect voor het menselijk leven van conceptie tot natuurlijk einde, omdat dit leven niet het bezit van de mens is maar de vrije gave van God. Daarnaast staat de plicht de waarheid te zoeken als noodzakelijke voorwaarde van iedere authentieke persoonlijk rijping.”

“Een andere fundamentele toepassing van dit onderwerp is vrijheid. Maar als we het feit dat menselijke vrijheid altijd een gedeelde vrijheid met anderen is in overweging nemen, dan is het duidelijk dat de eendracht van vrijheid alleen gevonden kan worden in datgene dat allen gemeen hebben: de waarheid van het menselijk zijn, de basis-boodschap van het zijn zelf, juist de lex naturalis. En we moeten ook noemen, aan de ene kant, de roep om vrijheid die zich laat zien in het geven van unicuique suum (ieder het zijne) en, aan de andere kant, de verwachting van solidariteit dat de hoop op hulp van de meer voorspoedigen voedt in iedereen, vooral de armen. In deze waarden worden onontkoombare en dwingende normen uitgedrukt die niet afhankelijk zijn van de wil van de wetgever en zelfs niet van de consenus die de Staat kan en moet geven. Ze zijn feitelijk normen die vóór iedere menselijk wet komen: als zodanig zijn ze niet onderhevig aan aanpassing door wie dan ook.”

“De natuurwet, samen met de basisrechten, is de bron van waaruit ook ethische geboden voortkomen, die slecht gevolgd kunnen worden. In de huidige ethiek en wetsfilosofie wordt het juridisch positivisme vaak aangesproken. Als gevolg daarvan wordt de wetgeving vaak niet meer dan een compromis tussen verschillende belangen: persoonlijke belangen of wensen die in tegenspraak zijn met de plichten die voortkomen uit sociale verantwoordelijkheid worden wettig. In deze situatie is het van belang om zich te herinneren dat iedere juridische methodologie, zij het op plaatselijk of internationaal niveau, uiteindelijk zijn legitimiteit haalt uit de natuurwet, uit de ethische boodschap geschreven in de mens zelf. De natuurwet is zeker het enige geldige bolwerk tegen de willekeurige macht of het bedrog van ideologische manipulatie. De kennis van deze wet die geschreven staat in het hart van de mens groeit samen met de groei van het moreel geweten. De eerste plicht voor iedereen, en in het bijzonder voor zij die publieke verantwoordelijkheid dragen, moet daarom het aanmoedigen van de rijping van het moreel geweten zijn. Dit is de fundamentele vooruitgang wiens afwezigheid alle andere vooruitgang niet-authentiek maakt. De wet in onze aard geschreven is de waarlijke garantie dat iedereen in vrijheid kan leven en gerespecteerd kan worden in zijn eigen waardigheid.”

“Wat tot nu toe gezegd is kan heel concreet worden toegepast als men over het gezin spreekt, de ‘diepe levens- en liefdesgemeenschap van de gehuwden, die door de Schepper is ingesteld en waaraan Hij eigen wetten heeft gegeven’ (Gaudium et Spes, n. 48). Dit aangaande heeft het Tweede Vaticaans Concilie bevestigd dat het huwelijk is ‘bevestigd door de Goddelijke wet’, en dat daarom ‘deze heilige band [voor het] welzijn zowel van echtgenoten en kinderen als van de samenleving […] niet afhankelijk [is] van menselijke willekeur.’(ibid.) Daarom kan geen menselijke wet de bepaling van de Schepper terzijde stellen zonder dat de maatschappij zwaar in haar basis wordt verwond. Dit te vergeten betekent het gezin verzwakken, kinderen straffen en de toekomst van de maatschappij in gevaar brengen.”

“Tot slot voel ik mij verplicht om nogmaal te bevestigen dat niet alles dat wetenschappelijk mogelijk is ook ethisch toegestaan is. Waar het de mens reduceert tot onderwerp van experimenteren, laat de technologie het zwakke subject over aan de beoordeling van de sterke. Zichzelf blind overgeven aan technologie als enige garantie van vooruitgang zonder tegelijkertijd een ethische code aan te bieden die doordringt in diezelfde werkelijkheid die wordt bestudeerd en ontwikkeld, zou gelijk staan aan de menselijke aard geweld aandoen met verwoestende gevolgen voor iedereen. De bijdragen van wetenschappers is van groot belang. Samen met de groei van onze mogelijkheden om de natuur te overheersen, moeten wetenschappers ook bijdragen aan het begrip van onze verantwoordelijkheid voor de mens en de natuur die hem is toevertrouwd. Op deze basis is het mogelijk om een vruchtbare dialoog te ontwikkelen tussen gelovigen en ongelovigen; tussen theologen, filosofen, juristen en wetenschappers, die kan bijdragen aan de wetgeving en waardevol materiaal kan zijn voor het persoonlijk en sociale leven.”

“Daarom hoop ik dat deze studiedagen niet alleen een grotere gevoeligheid van de geleerden voor de natuurlijke morele wet mag opleveren, maar ook mag dienen tot het creëren van voorwaarden voor een groter besef van de onvervreembare waarde van de lex naturalis voor een echte en eenvormige ontwikkeling van het persoonlijk leven en de sociale orde. Met deze wens verzeker ik u van mijn gebed voor u en uw academische toewijding aan onderzoek en reflectie, en ik geef u met alle liefde de Apostolische Zegen.”

Benedictus XVI

Het document kan ontgoochelen voor wie hoopte dat de theologische en filosofische inzichten van de laatste vijftig jaar een plaats erin zouden krijgen. Het denkkader blijft het traditionele kader van Thomas van Aquino. Volgens het natuurrecht kunnen individuen en gemeenschappen in de natuur, in het licht van de rede, basisoriëntaties herkennen voor het ethisch handelen. Toch biedt het document nieuwe oriëntaties die christenen helpen moreel te antwoorden op hedendaagse ethische problemen.

De commissie vertrok van de nieuwe context van mondialisering, die het zoeken naar universele waarden opdringt. Ze stelt een heel open benadering van de natuurwet voor. Allereerst bekijkt ze welke inzichten uit andere religieuze tradities het christelijke concept van de natuurwet bijtreden. Zo wordt duidelijk gemaakt dat het christendom geen alleenrecht heeft op de waarheid over de mens. De commissie gaat ook de geschiedenis van de natuurwet na en stelt vast dat de toepassing ervan niet altijd dezelfde was doorheen de eeuwen. Misschien hebben we ons zelfs wel eens vergist, stelt het document. ”De christelijke theologie heeft bepaalde antropologische toestanden te gemakkelijk gerechtvaardigd in naam van de natuurwet, terwijl ze enkel ingegeven waren door de historische en culturele context.”
De Franse dominicaan en commissielid Serge-Thomas Bonino schrijft in ‘L’Osservatore Romano’: “Er moet een consensus nagestreefd worden over ethisch objectieve en universele waarden om de wispelturigheid van de publieke opinie en manipulatie van regeringen tegen te gaan. Zo wordt een steviger basis gegeven aan de mensenrechten.” De theologische commissie stelt een hernieuwde belangstelling vast voor de zoektocht naar gemeenschappelijke ethische waarden. Die universele ethiek is des te noodzakelijker tegen de achtergrond van de globalisering, de klimaatverandering, de terreur, de georganiseerde misdaad en de gentechniek. Volgens de Vaticaanse theologen moeten principes die uit het natuurrecht worden afgeleid de basis vormen voor “de samenwerking van alle mensen van goede wil, ongeacht hun religieuze overtuiging”.