Bij Radio Maria Nederland op woensdag 30 mei, 6 en 13 juni een serie van drie uitzendingen waarin we de kwestie respectivelijk historisch, filosofisch en ethisch benaderen.

Bij Radio Maria België zullen we het geheel bespreken in één langere uitzending op 6 juni.

De teksten van de uitzendingen zijn op deze website te vinden onder ‘Radio Maria‘ en t.z.t. ook de opnamen om ze terug te kunnen beluisteren: op deze site onder ‘audio‘.

Uw reacties en vragen zijn welkom op biofides@gmail.com.

En we bieden u de mogelijkheid om Biofides te steunen met een gift. Zo kan u bijdragen aan de verspreiding van ‘goed nieuws‘ omtrent de relatie geloof en wetenschap, biologie en ethiek.

U kunt de nieuwsbrief hier downloaden.

Vanaf vandaag kunt u Biofides ook beluisteren via deze website! Kon u dat tot op heden alleen via Radio Maria Nederland en België op bepaalde tijdstippen; nu staan de audiobestanden van deze uitzendingen online en kunt u ze beluisteren wanneer en waar u wil. Voorlopig gaat het nog alleen om de uitzendingen voor Radio Maria België; die in Nederland zullen later volgen.

De audiopagina van Biofides vindt u hier en via het tabblad ‘Audio’. Ook zijn er plannen om te gaan podcasten, dat wil zeggen dat we dan zelfstandig uitzendingen gaan maken. Zodra dat het geval is hoort u van ons.

Overigens kost het online zetten van audio-bestanden ons geld. Daarom roepen wij u op ons financieel te steunen via deze pagina! Uw bijdrage, éénmalig of regelmatig en  hoe bescheiden ook, wordt zeer gewaardeerd! 

Voor Radio Maria België hebben we vandaag een uitzending verzorgd over een van de thema’s bij uitstek als het om de relatie biologie en geloof gaat: evolutie en schepping. Wat zeggen evolutietheorie en scheppingsgeloof nu eigenlijk precies en zijn die twee met elkaar te verzoenen? De integrale tekst staat inmiddels online.

Klik hier om de tekst van de uitzending te lezen.

De ecologie van de mens zoals begrepen door het katholieke geloof biedt een integrale visie op de mens, die betrekking heeft op alle mensen en alle aspecten van het menszijn, lichaam en geest. Vanuit haar expertise in menselijkheid wil de Katholieke Kerk een samenhang aanbrengen tussen dat wat de diverse wetenschappen bijdragen aan een gezonde ecologie van de mens. De wijsheid die zij in zich draagt en die uiteindelijk van God zelf komt, kan de mensheid helpen de problemen die de afgelopen decennia zijn ontstaan op diverse terreinen van het leven van mens en milieu het hoofd te bieden. De berichten die ons bereiken getuigen van een niet gerige urgentie om tot een gezonde ecologie van de mens te komen.

Biofides heeft een driedelige serie over dit thema verzorg voor Radio Maria Nederland. De integrale teksten van de drie uitzendingen vindt u hier.

www.biofides.nl en www.biofides.be.

Ook www.biofides.eu blijft werkzaam, ja zelfs het primaire adres.

U kunt ons – weer u ook woont – nu niet meer mislopen op het web! 

Tevens hebben we het tabblad ‘Radio Maria’ op deze website voorzien van twee aparte sub-pagina’s:

• Radio Maria België
• Radio Maria Nederland

Dit heeft te maken let de verzelfstandiging van Radio Maria België ten opzichte van Radio Maria Nederland én het feit dat wij voor beide radiostations apart uitzendingen gaan verzorgen.

Biofides gaat dus voortvarend het nieuwe jaar in. We rekenen graag op uw gebed en uw steun om de kosten te dekken…

Het boek van de natuur is één en ondeelbaar, wat betreft het milieu, maar ook wat betreft het leven en het terrein van seksualiteit, huwelijk, gezin, sociale betrekkingen, kortom de integrale ontwikkeling van de mens.

Gelukkig Kerstfeest en alle goeds voor 2012!

Biofides

Vincent Kemme

(afbeelding: Studie Christuskind met lam, Leonardo da Vinci)

De Verkondiging van het Evangelie van het Leven in Nederland & Vlaanderen is wat ‘Biofides’ voor ogen staat. Vanuit de biologie én het geloof actuele thema’s onder de loep vanuit wetenschappelijk én vanuit religieus standpunt. Dat leidt tot redelijke conclusies, ook op ethisch vlak. En dat alles verwoorden in een voor ieder begrijpelijke taal. Dat is in het kort wat wij trachten te realiseren met Biofides.

Onderwerpen

Evolutie en schepping, geloof en wetenschap, de waardigheid van de menselijke persoon, de status van het menselijk embryo, de menselijke seksualiteit en vruchtbaatheid, anticonceptie, vruchtbaarheidstechnieken, orgaandonatie, genetisch gemanipuleerd voedsel, medische begeleiding van het levenseinde, onze omgang met de schepping, de mythe van overbevolking van de wereld, redenen om in God te geloven, het standpunt van de Kerk(en): in tal van deze onderwerpen uit zich deze missie die wij niet menen naast ons neer te kunnen leggen.

Activiteiten

Tot op heden uit zich deze missie in onder meer door de uitbouw van de website www.biofides.eu, uitzendingen bij Radio Maria, advies aan en samenwerking met medische en andere organisaties die ijveren ‘voor het leven’, lezingen, redactionele bijdragen, vragen beantwoorden van individuele belangstellenden.

Getuigenissen

Een man uit Vlaanderen, vader van twee ‘IVF-kinderen’ kwam naar aanleiding van een artikel en een langdurige gedachtenwisseling via e-mail tot de conclusie dat het standpunt van de Kerk over bevruchting buiten de baarmoeder redelijk was en niet veroordelend naar iemand toe die daartoe ooit besloten had. Een apotheker vertelt ons in een gesprek te willen stoppen met het verspreiden van de pil, nadat hij al gestopt is met de verkoopt van de morning-afterpil. Een verpleegster uit Vlaanderen besloot naar aanleiding van een lezing geen medewerking meer aan actieve levensbeëindiging te verlenen. Een moeder uit Nederland reageerde op een radio-uitzending. In een lang telefoongesprek kreeg zij weer hoop voor haar zoon die in verband met MS zich door euthanasie een einde aan zijn leven had laten maken.

Steun

Biofides wil graag verder op de weg van de Verkondiging van het Evangelie van het Leven. Met diepgang, beantwoordend aan de behoeften van onze tijd. Daarvoor vraagt het uw steun. We werken met minimale middelen en zonder subsidie. Uw bijdrage, hoe bescheiden ook, is voor ons onontbeerlijk. Graag daarom wat u missen kan op bankrekening 393-0282988-31, vanuit Nederland: IBAN: BE04 3930 2829 8831, BIC: BBRU BE BB) of via deze link naar PayPal (beveiligd betalen via het internet).

Op voorhand hartelijk dank!

Tijdens drie uitzendingen voor Radio Maria Nederland en Vlaanderen ga ik in op het thema dat Benedictus XVI zo dierbaar is: de dictatuur van het relativisme. Hieronder de links naar de afzonderlijke uitzendingen. U kunt steeds onderaan de pagina reageren met vragen of opmerkingen. Deze worden niet op de site gepubliceerd, maar wel persoonlijk beantwoord. 

De uitzendingen

• Deel 1 (22 maart 2011)
• Deel 2 (29 maart 2011)
• Deel 3 (5 april 2011)

Links:

• Radio Maria Nederland & Vlaanderen
• Encykliek Veritatis Splendor, Johannes Paulus II, 1993
• Encykliek Fides & Ratio, Johannes Paulus II, 1996
• Homilie ‘Pro Elingo Romano Pontifici’ van de deken van het kardinalencollege, kardinaal Jozef Ratzinger bij de opening van het conclaaf in 2005
• Het boek ‘Licht van de Wereld’, interviews van Peter Seewald met Benedictus XVI (in het Engels, Frans en Duits te verkrijgen).
• Het boek ‘De Redenen om te Geloven’, Mgr. André-Joseph Léonard, aartsbisschop van Mechelen-Brussel, (heruitgave in het Frans ‘les Raisons de Croire’)

Klik hier om naar deel twee te gaan

Klik hier om naar deel drie te gaan

Mag een wetenschapper datgene wat hij onderzoekt ‘mooi’ vinden? Toen ik in Utrecht biologie ging studeren was dat één van de eerste dingen die ik leek te moeten afleren. In de wetenschap ging het niet om de schoonheid of de verwondering, maar op de harde, empirisch bewijsbare feiten. Logisch redeneren, op grond van goede waarnemingen. En dan tot een rationeel beeld komen van hoe de natuur in elkaar zit en hoe zij werkt. Zo kan je ook tot voorspellende uitspraken komen, die de mens soms goed van pas komen. Bijvoorbeeld in de geneeskunde. Maar schoonheid, nee, dat was iets voor naïevelingen, niet-wetenschappelijk geschoolden, kunstliefhebbers, etc. Minder relevant.

Maar al gauw ontdekt je dat ook professoren aan universiteiten hobby’s hebben. Ze houden van Bach, of zijn gek op de Franse impressionisten. Goed, ieder mag een hobby hebben, maar hoe is dat te rijmen met een positivistische wetenschapsopvatting, die denkt alles met de ratio en de waarneming te kunnen kennen, verklaren en zelfs manipuleren? Is liefde voor schoonheid niet gewoon een voor de overleving van de soort minder noodzakelijk bijproduct? Een spontane uitwas van de evolutie, die verder niet terzake doet? Of zitten we op een verkeerd spoor.

Als je God in je leven hebt ontmoet, gaat er een heel andere dimensie voor je open, een geheel andere kijk op de werkelijkheid, die niet strijd met de materialistische, empirische. Het is de visie die een verklaring aandraagt voor in de materiële orde onverklaarbare fenomenen in de natuur als doelgerichtheid (de evolutietheorie slaagt er niet echt in hier een verklaring voor te vinden, anders dan reproductief voordeel), complexiteit (waarop is de evolutie na de eencelligen of weekdieren nog doorgegaan, wie zat daar op te wachten?),j intelligentie van de hogere dieren en vooral die van de mens, het menselijk zelfbewustzijn, besef van tijd, oorsprong en toekomst, de zeer complexe taal en het vermogen de wereld naar zijn hand te zetten. Overtlevingsdrang van de soort is een magere verklaringsgrond en waarom zou een soort in feite willen overleven, ja zelfs bestaan? Wat is de zin ervan.

De religie en de christelijke filosofie geven geloofwaardige antwoorden op deze vragen, maar die zullen we een andere keer bespreken. Wat we hier alleen maar kwijt willen is dat schoonheid ook zo’n kenmerk is van de werkelijkheid waarin wij staan en méér moet zijn dan een soort psychologische hallucinatie die er verder niet echt toe doet, een bijproduct van de evolutie. Daarvoor hechten wij mensen, wetenschapper of niet, te veel waarde aan de schoonheid. Nu hebben een aantal wetenschappers de durf gehad om dat onder ogen te zien. Hans Galjaard, emeritus hoogleraar humane genetica, benaderde de voorbije twee jaar een honderdtal onderzoekers en verzamelde prachtige beelden uit het lab. De menselijke foetus, (sub-)atomaire deeltjes, het effect van geluid op materie, een diversiteit van eencelligen, planten en schimmels en overweldigende opnamen van het heelal: de ontroering van Hans Galjaard was die van een ‘overweldigende schoonheidsbeleving’ net als ene honderdtal andere wetenschappers aan een dertigtal instituten, die foto’s en andere materiaal beschikbaar stelden om tot een tentoonstelling te komen. Het resultaat is tot 5 juni te bekijken in projecties, films en foto’s in het Museum Boijmans Van Beuningen in Rotterdam.

Nu hopen dat we wetenschappelijk wereld ook de volgende spring aandurft: de erkenning va heetbestaan van een creatieve God, die de schoonheid zelve is en zich geopenbaard heeft in de schoonste onder alle mensen, Jezus en de schoonheid van traditie van het joods-christelijke geloof dat de wetenschap zo zeer bevorderd heeft. De God die zich dagelijks aan ons openbaart in de werkelijkheid waarin wij leven.

http://www.boijmans.nl

Nog wat filmpjes

1. Fysica en wiskunde

2. Kristallisatie in de chemie

3. Geologie

4. Micro-organismen

5. Eukaryoten: de eerste cellen met een kern, leven in water

6. Planten

7. Schimmels

8. Muizen en mensen

9. Astronomie

De Nederlandse Stichting Medische Ethiek heeft het al lang geleden aangekondigd, maar nu is het dan zo ver: het Handboek voor Katholieke Medische Ethiek is uit! Vanuit hun expertise op medisch en ethisch gebied, en vanuit de praktijk van de medische zorg, reiken de auteurs de helpende hand bij vragen over moderne medische technieken en behandelingsmogelijkheden. Met oog voor de nieuwste ontwikkelingen komen vele actuele kwesties ter sprake, die overzichtelijk zijn ingedeeld naar de levensfasen waarin men te maken krijgt met medisch-ethische vragen en dilemma’s. Zij geven daarbij telkens beargumenteerde antwoorden in het licht van de leer van de Katholieke Kerk worden, die eveneens inspelen op de grote behoefte bij katholieke werkers in de gezondheidszorg aan inspiratiebronnen voor hun zorgvisie en eigen spiritualiteit.

De belangrijkste auteur is Mgr. dr. Wim Eijk. Hij is arts en werd in 1985 tot priester gewijd. Hij promoveerde aan de medische faculteit van de Universiteit Leiden op een onderzoek naar euthanasie en aan de Pauselijke Universiteit van St.Thomas van Aquino te Rome op een onderzoek naar genmodicificatie bij de mens. Mgr. Eijk is aartsbisschop van Utrecht en referent voor medisch-ethische kwesties namens de Nederlandse bisschoppen- conferentie.

Bestel hier het bij bij Uitgeverij Parthenon.

Ga hier naar de website van de stichting medische Ethiek.

Recent is een Nederlandse vertaling uitgekomen van een boek dat vier jaar geleden is geschreven door de aartsbisschop van Mechelen, Léonard. Er is heel wat tumult rondom een passage uit dit boek over AIDS ontstaan, omdat Léonard daarvan zei dat men dat “hoogstens een soort van immanente gerechtigheid” zou kunnen noemen. Naar aanleiding van deze uitspraak is veel geroepen, veel emotie geuit, maar mogelijk ook weinig nagegaan waar het nu precies om gaat. Marcel Broesterhuizen, permanent diaken van het bisdom Den Bosch en hoogleraar aan de faculteit Godsdienstwetenschappen van de KU Leuven maakt daar een viertal opmerkingen over.

Wat is immanente gerechtigheid?

Léonard zegt in zijn uitspraak dat voor hem AIDS geen straf van God is, en dat hij niet wenst te redeneren in dat soort termen. In het citaat heeft Léonard het over AIDS ten gevolge van promiscue seks: ook in dat geval mag en kan men niet van straf spreken. Toch leggen de commentaren een verband met “straf”, vanwege het gebruik van het woord “gerechtigheid”. Reden dus om na te gaan wat “immanente gerechtigheid” is. Het is een niet geheel exacte vertaling van een wat verwarrend begrip.

“Immanent” duidt erop dat het gaat om iets dat binnen de natuurlijke, geschapen orde ligt, iets dat opgesloten is in de aard van de dingen. “Immanent” staat tegenover “transcendent”, een begrip waarmee we datgene aanduiden dat boven de materiële, geschapen werkelijkheid uitstijgt, voor gelovigen God. Bij immanente gerechtigheid is dus geen factor van buitenaf, ook God niet, rechtstreeks als uitvoerder van een vonnis betrokken.

“Immanente gerechtigheid” is een vertaling van het Franse “justice immanente”. Dit begrip is het eerst gebruikt door de negentiende-eeuwse Franse socialistische filosoof Proudhon: hij duidde ermee aan dat bepaalde ontwikkelingen in economie en maatschappij vanzelf tot bepaalde gevolgen ten positieve of ten negatieve leidden. Het kapitalisme leidt er vanzelf en onstuitbaar toe dat de rijken steeds rijker en de armen steeds armer worden, en het lot dat de armen treft leidt er vanzelf toe dat zij in opstand komen. In die zin wreekt het kapitalisme zichzelf, er is geen enkele rechter voor nodig die er een oordeel over uitspreekt. In die zin betekent “justice” iets anders dan gerechtigheid zoals wij dat in het Nederlands gebruiken. Het gaat om een moreel neutrale gebeurtenis die in de aard van de dingen besloten ligt.

Proudhons begrip “justice immanente” gaat terug op de filosofie van de pre-Socratische filosoof Anaximander van Milete. Hij was geïnteresseerd in het fenomeen van evenwicht in de natuur. In zijn voorstelling waren alle gebeurtenissen in de natuur als leden van een gerechtshof, die bij elke verstoring van het evenwicht in de natuur als een tegenreactie uitspraken waardoor het evenwicht in de natuur zich kon herstellen. Negatieve, ongewenste gebeurtenissen vinden plaats wanneer een verstoring van het evenwicht binnen de natuur zich wreekt.

Het is niet moeilijk om verschillende fenomenen in de wereld van vandaag te noemen, waarin menselijk handelen zichzelf in deze zin “wreekt”. In het verleden wreekte het gebruik van bepaalde drijfgassen in spuitbussen zich door het verdwijnen van de ozonlaag. Excessief gebruik van fossiele brandstof wreekt zich door het broeikaseffect. Overvloedig gebruik van dierlijke vetten wreekt zich in hart- en vaataandoeningen. Zeggen we daarmee dat het verdwijnen van de ozonlaag, het broeikaseffect en hart- en vaataandoeningen iets te maken hebben met gerechtigheid of vonnis? Nee, doorgaans waren mensen zich niet bewust van de gevolgen. Dit soort gedragingen krijgt pas een ethische dimensie als men er willens en wetens mee doorgaat.

Het begrip “justice immanente” is ook gebruikt – en daar zit een belangrijke bron van onduidelijkheid – door psychologen, in navolging van de Franse psycholoog Jean Piaget. Piaget constateert dat kinderen op een bepaalde leeftijd ervan overtuigd zijn dat goed gedrag vroeg of laat zal worden beloond en verkeerd gedrag bestraft. Als kinderen dan iets vervelends overkomt, dan moet dat wel ergens een straf voor zijn. Niet alleen kinderen denken zo, ook veel volwassenen, en het heeft de eeuwen door religieuze mensen steeds voor een probleem geplaatst: hoe kan bijvoorbeeld iemand als Job zoveel ellende over zich heen krijgen als hij toch een rechtvaardig mens en geen zondaar is? Uiteindelijk is het toch “boontje komt om zijn loontje”, of “eigen schuld, dikke bult”. In de wijze waarop Piaget het begrip “justice immanente” is gaan gebruiken, zit dus wel een component van moreel oordeel en van onbarmhartigheid maar dat is dus niet de oorspronkelijke betekenis van het begrip. Uit de context van Léonards uitspraak is het mijns inziens duidelijk dat hij dit soort justice immanente niet bedoelde.

Naar mijn mening is het dan ook onjuist aan Léonard te verwijten dat hij een moreel oordeel over mensen met AIDS uitspreekt. Hij heeft alleen willen zeggen dat promiscue sex tot een verspreiding van AIDS heeft geleid. En zijn betoog kan – zoals uit de context van zijn uitlating zelf en vanuit latere interviews duidelijk wordt – zeer zeker niet worden toegepast op mensen die door andere oorzaken AIDS hebben, zoals kinderen van moeders met AIDS, verkrachte vrouwen, mensen die bloedtransfusie hebben ondergaan met besmet bloed.

Achterhaalde natuurwetethiek?

Sommige commentatoren zijn van mening dat Léonard een privémening weergeeft die niet de visie van de katholieke Kerk weergeeft. Anderen stellen dat Léonard zich baseert op een verouderde visie op katholieke ethiek, namelijk een natuurwetethiek, terwijl deze door het Tweede Vaticaans Concilie zou zijn vervangen door het personalisme. Natuurwetethiek baseert zich op innerlijke wetmatigheden en kenmerken van de menselijke natuur, terwijl personalisme zich baseer op de waardigheid en de vrijheid van de menselijke persoon.

In zijn commentaar op Rorate wijst bijvoorbeeld Mark Van de Voorde het natuurwetdenken radicaal af. In zijn visie is wat de katholieke kerk natuur noemt, geen natuur maar cultuur. Zo poneert hij de stelling dat de mens van nature geneigd tot bigamie, en dat het gebod van monogamie cultuur, geen natuur is. Hier zit een misverstand. Wanneer de katholieke Kerk spreekt over de menselijke natuur, bedoelt zij niet alleen de biologische en psychologische aspecten van de mens, maar het totaal van alle kenmerken die een mens tot mens maken. Daar horen biologische, psychologische en sociale kenmerken bij, maar evengoed geestelijke kenmerken, zoals het vermogen om een relatie met God aan te gaan en in vrijheid voor het goede te kiezen. In deze visie is het feit dat het veel mensen niet lukt om monogaam te zijn, niet simpel weg het gevolg van een Freudiaans determinisme waarin alle pakketjes seksuele energie en de hormonen hun uitweg moeten vinden, maar wel het gevolg van een verstoring in, een gebrokenheid van de menselijke natuur. Volgens deze visie leidt toegeven aan verstoring van de menselijke natuur tot verdere verstoring. Niemand kan ontkennen dat het hebben van wisselende contacten een rol heeft gespeeld in de verspreiding van AIDS en dat het enige dat echt helpt – afgezien van de vraag of dat voor iedereen haalbaar is – volstrekte monogamie is. Maar dat betekent niet dat daar per definitie sprake is van schuld: ook dit gedrag krijgt pas een ethische dimensie als iemand dit willens en wetens doet.

Voor de katholieke kerk horen morele regels niet alleen tot het rijk van de cultuur, d.i. niet tot het rijk van de willekeurigheid. Dat zou wel het geval zijn in een nominalistische benadering van moraal: “mensen zijn van nature polygaam, maar ja, we moeten van God monogaam blijven – waarom precies, dat weten we niet, want dat is voor ons verstand niet achterhaalbaar  - , en als we niet monogaam blijven straft God ons met armoede, natuurrampen, tsunami’s en AIDS.” Léonard wordt door zijn critici geplaatst in de hoek van mensen die er dat soort redeneringen op nahouden.

Het katholieke natuurwetdenken betekent dat mensen met bepaald gedrag niet kunnen doorgaan, omdat de gevolgen te ernstig zijn. Het rijke Westen kán niet doorgaan met overconsumptie van voedsel, industriële overproductie, verspilling van rijkdom, omdat we de schepping ermee ten gronde richten. In een tijd dat we ons nog niet bewust waren van milieuverontreiniging en broeikaseffect, had dat soort gedrag geen ethische dimensie en was het alleen “justice immanente”. Maar als we willens en wetens doorgaan met verspilling, is die ethische dimensie er wel. In het natuurwetdenken kunnen mensen niet zonder meer vanuit de vrijheid van hun subjectieve geweten doen en laten wat ze willen en dat ligt moeilijk in onze hedendaagse westerse cultuur.

In de katholieke natuurwetethiek gaat het niet alleen om casuïstische moraal die zich de vraag stelt wat mensen wel en niet “mogen”, maar om de vraag waarvan mensen werkelijk gelukkig worden. Als mensen anders leven dan God voor hen heeft bedoeld, worden zijzelf of anderen daar uiteindelijk minder gelukkig van. Worden mensen gelukkiger van polygamie of volledige seksuele vrijheid? Veel vrouwen in ieder geval niet. In een echt monogame relatie bestaat niet alleen geen risico voor seksueel overdraagbare ziekten, maar hoeft ook minder bezorgdheid te bestaan dat de partner vroeger of later toch een ander zal zoeken. Er is meer ruimte om zichzelf helemaal onbeschermd aan de ander te geven, en daar kan een mens gelukkig van worden.

Sluiten personalisme en natuurwetethiek elkaar uit?

Critici van Léonard stellen dat dit natuurwetdenken heeft afgedaan en plaatsen natuurwetdenken tegenover personalistische ethiek. Zij wekken daarbij de suggestie dat het conciliedocument Gaudium et Spes een nieuwe, personalistische ethiek in plaats van het achterhaalde, biologistische idee van de natuurwet is gekomen. Reeds enkele jaren na het concilie zou met name met de encycliek Humanae Vitae de personalistische ethiek weer aan de kant zijn gezet en zou restauratie van het natuurwetdenken hebben plaats gevonden. Deze opvatting is theologisch en historisch aanvechtbaar.

Zo wijst een van de belangrijkste katholieke experts op het gebied van moraaltheologie en bio-ethiek  Livio Melina er in L’Agire Morale del Cristiano (Milaan: Jaca Book, 2002, p51) erop dat het onmogelijk is om natuur en persoon, natuur en vrijheid van elkaar te scheiden. Men komt namelijk voor grote ethisch problemen te staan wanneer men niet onderkent wat de vrijheid van de menselijke persoon te weeg kan brengen in onder andere de biologische orde. Ik vraag mij af of dit wezenlijk anders is dan wat de personalistisch ethicus Selling 1998 in zijn artikel The Human Person (in: Christian Ethics: An Introduction, ed. Bernard Hoose, Collegevile, Minnesota: Liturgical Press, 1998, 95-109, p107) zegt over de gevolgen van zichtverlies op de totaliteit van de menselijke persoon. Selling refereert daarbij aan een achttal dimensies van de persoon die worden genoemd door de moraaltheoloog Louis Janssens, in Vlaanderen beschouwd als de grondlegger van het personalisme. Deze dimensies zijn criteria om de menselijke persoon integraal en adequaat te beschouwen. Verwaarlozing van een van die dimensies, bijvoorbeeld de lichamelijkheid van de mens of de relatie van de mens met het milieu, kan volgens Selling betekenen dat men een bron van morele verantwoordelijkheid verwaarloost. Selling zegt zelfs dat de consequenties daarvan ernstiger kunnen zijn dan de verkeerde bedoelingen van mensen die bewust iets verkeerds doen. Ik vraag mij af of hiermee werkelijk iets anders is bedoeld dan wat Léonard zegt.

Melina, die als centrale stelling heeft dat men moet uitgaan van de menselijke persoon als geestelijk-lichamelijke eenheid als grondslag van het personalisme, heeft in belangrijke mate bijgedragen aan de encycliek Veritatis Spendor van Johannes Paulus II. Van Johannes Paulus II is bekend dat hij van harte een filosofisch en christelijk personalisme ondersteunde. De Amerikaanse theologe Janet Smith beschrijft in haar artikel Natural Law and Personalism in Veritatis Splendor (in: Veritatis Splendor: American response,ed. Michael Allsopp en John O’Keefe, Kansas City: Sheed and Ward, 1995, p.194) dat Veritatis Splendor een synthese schept tussen het katholieke begrip van de natuurwet en de modernere begrippen natuurlijke rechten en personalisme. Melina waarschuwt ervoor dat personalisme een containerbegrip zonder duidelijke lading wordt als het niet duidelijk teruggaat op “de natuur van de persoon en diens handelingen” (Gaudium et Spes, 51). Naar dezelfde paragraaf van Gaudium et Spes verwijst Louis Janssens in zijn beschrijving van de uitgangspunten van personalistische ethiek (Louis Janssens, Particular Goods and Personalist Morals, in Ethical Perspectives 6 (1):55-59, 1999, p55).

Ook de onlangs tot kardinaal benoemde Italiaanse moraaltheoloog Elio Sgreccia, voorzitter van de Pauselijke Academie voor het Leven, wijst er in deel 1 van Manuale di Bioetica (Milaan: Vita e Pensiero, p70) op dat het lang niet altijd duidelijk meer is wat er onder personalisme wordt verstaan. Historisch gezien onderscheidt hij drie betekenissen van personalisme. Het relationeel-communicatieve personalisme benadrukt wordt vooral de waarde van de subjectiviteit in relaties met anderen. Het hermeneutisch personalisme, dat teruggaat op Gadamer – een Duits filosoof in wie de traditie van het filosofisch idealisme voelbaar is – kijkt vooral naar de rol van het subjectieve geweten bij het interpreteren van de werkelijkheid vanuit het eigen voorverstaan. Een derde vorm van personalisme, waar Sgreccia en Melina voorstander van zijn, is een ontologisch personalisme, dat het belang van relationele subjectiviteit en het eigen geweten beslist niet onderschat, maar tevens wil onderstrepen dat de geestelijk-lichamelijke eenheid van de mens daaraan ten grondslag ligt. Als men die geestelijk-lichamelijke eenheid van de mens, de menselijke natuur, niet als grondslag neemt, holt men volgens Sgreccia het begrip persoon uiteindelijk uit. Alleen door in het personalisme de menselijke natuur in haar totaliteit mee te nemen kan men een spiritualistische of biologistische blikvernauwing voorkomen (vgl. de Italiaanse theoloog, bio-ethicus en politicoloog Michele Aramini, in zijn werk Bioetica e Religioni, Milaan: Paoline, p55). Men dient zich af te vragen of een beperking van het personalisme tot autonomie en relationaliteit of tot vrijheid van het subjectieve geweten uiteindelijk niet zo een spiritualistische blikvernauwing is die uiteindelijk leidt tot uitholling van het begrip “persoon”. Zo’n uitholling zou kunnen zijn dat alles waarmee je jezelf in je relaties en ten opzichte van jezelf goed voelt en waarvoor je een aannemelijk verhaal hebt, ethisch goed is.

Mijn conclusie is dat de stelling dat natuurwetethiek sinds het Tweede Vaticaans Concilie de plaats heeft geruimd voor het personalisme, is zeker wanneer men daarmee een relationeel of een hermeneutisch personalisme bedoelt, niet juist is. Overigens, juist het meenemen van het natuurwetdenken in het personalisme biedt de garantie dat personalisme niet antropocentriscch wordt. De mens maakt deel uit van de schepping, is de kroon op de schepping. Als de mens geweld pleegt tegen de schepping, dierenrechten met voeten treedt, handelt hij niet alleen tegen de Schepper, maar ook tegen zijn eigen natuur en ondermijnt hij zijn eigen geluk. Selling probeert in zijn artikel Is a Personalist Ethic Necessarily Anthropocentric? (in: Ethical Perspectives 6 (1):60-66, 1999) aan te tonen dat personalisme niet per definitie antropocentrisch is, maar refereert daarbij weer aan dezelfde passage in Gaudium et Spes 51, die door anderen wordt aangehaald als argument om de natuurwet wel een plaats in het personalisme te geven.

Is scapegoating een uitweg uit de ellende?

De uitspraak van Léonard wordt gedaan in de Nederlandse vertaling van een boek dat al vier jaar geleden in het Frans is gepubliceerd. Al een paar uur na de publicatie van het Nederlandse boek hadden journalisten de omstreden passage op bladzijde 173 gevonden, en uit hun context gerukt (vgl. het interview met Léonard door Petra de Koning in NRC Handelsblad van 23 en 24 oktober). Léonard spreekt in dat interview over een “obsessie” met zijn denkbeelden. Als deeltijds werkzaam in Vlaanderen en dus een relatieve buitenstaander heb ik mij verbaasd over de opvallende heftigheid waarmee in Vlaanderen op Léonard wordt gereageerd. Ik kan alleen speculeren over de achtergronden.

Nog geen jaar geleden prees het katholieke weekblad Kerk en Leven de Vlaamse Kerk gelukkig omdat seksuele misbruikaffaires zoals in Amerika, Ierland, Duitsland en Nederland er niet voorkwamen: we hadden dat al gehad, in de tijd van Dutroux. De Vlaamse Kerk prees zich gelukkig met haar gematigd vooruitstrevende bisschoppen en alom geachte kardinaal, die na de dood van de vorige paus zelfs papabel werd geacht. Toen Léonard tot aartsbisschop werd benoemd, was men in Vlaanderen bitter teleurgesteld. De bisschoppen moesten tot hun verbijstering een voorzitter accepteren die tot dan toe vanwege zijn conservatieve opvattingen hun underdog was geweest. De verwarring werd alleen groter toen Van Gheluwe werd ontmaskerd en toen in zijn kielzog bleek dat Danneels heel lang heel veel heeft toegedekt, en daarna kwam het gedoe rond de commissie Adriaensen. De pijn dat men hoort tot een Kerk waarin dit soort dingen gebeuren, de schaamte die men als gewoon kerklid, pastor, godsdienstleerkracht voelt als men als lid van deze Kerk op deze zaken wordt aangesproken zoekt een irrationele uitweg in boosheid op Léonard. Ik denk niet dat dat de oplossing is voor de Kerk van Vlaanderen, en de oplossing zou al evenmin zijn als men Danneels, zelfs niet als men Van Gheluwe als zondebok zou aanwijzen. Scapegoating is ook een verstoring van de menselijke natuur die tot verdere verstoringen leidt.

De Vlaamse Kerk leek heel lang een rustige, tolerante Kerk waarin men elkaar accepteert. Maar wat nu manifest is geworden, is dat de Vlaamse Kerk al lang zeer gepolariseerd is geweest, maar op Vlamingen eigen wijze: door elkaar uit de weg te gaan en gescheiden werelden op te bouwen. Ik denk dat dat mechanisme moet worden doorbroken. De Vlaamse Kerk heeft geen serieuze boodschap meer voor de mensen van vandaag als zij niet op alle niveaus de moed op brengt om een wellicht contraculturele stap te doen en met elkaar in gesprek te gaan, ondanks alle verschillen. Als zij dat niet kan, is de leegloop van de kerk een vorm van “immanente gerechtigheid”.

Marcel Broesterhuizen

Prof. t.b.v. leerstoel Pastoraat bij Doven en Slechthorenden, Faculteit Godgeleerdheid, Katholieke Universiteit Leuven

Overgenomen met toestemming

Mgr. André-Joseph Léonard, de nieuwe aartsbisschop van Mechelen-Brussel, laat weer eens van zich spreken. En daarmee de Katholieke kerk in België. Nu is het een boek dat is verschenen met gesprekken met de aartsbisschop, waarin hij AIDS een vorm van ‘immanente rechtvaardigheid’ noemt. De Vlaamse media staan er bol van en ook de politiek buitelt over de aartsbisschop heen. Een nieuwe rel is geboren.

AIDS is een ziekte die onze gemoederen sterk bezig houdt en daar is alle reden voor. Hoewel de ziekte tegenwoordig steeds beter te bestrijden is, blijft het een ernstige levensbedreiging. Seropositieve mensen moeten met tv-spotjes in bescherming genomen worden, zoals de melaatse uit de tijd van Jezus, en terecht. Mensen met een ziekte, wat daarvan ook de oorzaak is, verdienen respect en zorg. Maar de besmettelijkheid van de ziekte zorgt voor paniek onder de bevolking. En dat terwijl er slechts is bij direct lijfelijk contact tussen de weke delen van de huid of bij bloedtransfusies een echt besmettingsgevaar is. Uitsluiting van patiënten wordt zo een vorm van grote onrechtvaardigheid.

Maar het is niet alleen de het levensbedreigende karakter van de ziekte die de gemoederen zo snel doet oplaaien. Iedereen weet dat de ziekte in ernstige mate opgekomen is na de seksuele revolutie en dat het oorzakelijk verband tussen het één en ander vrijwel onomstotelijk vast staat. Seksueel ‘vrij’ gedrag, wisselende seksuele contacten, ongeacht het geslacht van de betrokkenen, hebben het HIV-virus dat van apen afkomstig is ruime kans gegeven zich te verspreiden. In Afrika, waar polygamie relatief veel voorkomt, doet de ziekte zich in ruime mate voor. In het rijke westen, waar veel geld is voor voorlichting, educatie én medische behandeling, lijkt de verspreiding onder controle, maar deze wordt door de heersende moraal voortdurend aangewakkerd. Seks is al lang niet meer een zaak tussen één man en één vrouw die zich verbinden in een levenslange en unieke relatie die naast de liefdesband ook de voortplanting als doel heeft. Seks is geworden tot een genotartikel dat in bijna om het even welke menselijke relatie geconsumeerd kan worden. Het heeft er alle schijn van, gezien deze en andere seksueel overdraagbare aandoeningen, dat de menselijke soort biologisch gezien niet tegen deze cultuur opgewassen is.

Nu heeft de Belgische aartsbisschop over ‘immanente rechtvaardigheid’. Dat zware begrip rechtvaardigheid heeft te maken met eerlijkheid, goed en kwaad, het handelen van de mens, ethiek. Maar zeker als een aartsbisschop er over begint ontkom je niet aan de gedachte dat het ook iets met God te maken heeft. Aan het bestaan van God wordt in onze tijd in hoge mate getwijfeld, laat staan dat we dus nog gewend zijn over Gods rechtvaardigheid na te denken! Rechtvaardigheid verstaan we over het algemeen alleen nog ‘horizontaal’, dat wil zeggen: tussen mensen en groepen onderling. Wat is er dan eventueel ‘rechtvaardig’ aan AIDS?

Zonder de tekst van het betreffende boek al gelezen te hebben lijkt het me dat de aartsbisschop de aandacht wil vestigen op een ethiek die universeel is, algemeen geldend voor elke mens, een moraal die te maken heeft met zijn biologische, natuurlijke bestaan, met dien verstande dat de gelovige die biologische of natuurlijke eigenheid van de mens en de hele natuur als door God geschapen ervaart. Wij bestaan niet per ongeluk en de wetten van de natuur zijn niet relatief en voor iedereen anders interpreteerbaar. Zoals de zwaartekracht voor iedereen geldt, zo geld ook de wetmatigheid van de biologische seksualiteit als een gegeven voor iedereen, een wetmatigheid die een intelligente scheppende Godheid uit liefde en met het oog op het geluk van de mensen in de natuur heeft gelegd. Deze wetmatigheid is immanent, dat wil zeggen dat ik strikt genomen God er niet bij nodig heb om ze te ontdekken en er naar te leven. De redelijkheid gebiedt toe te geven dat de seksualiteit toch vooral een reproductief doel heeft in de natuur en niet in de eerste plaats of zelfs uitsluitend een genotdoel. Wel is de natuur zo goed voor ons dat we aan seks genot beleven, anders zouden we er waarschijnlijk niet aan beginnen en zouden er geen nakomelingen komen. Overtreden we de natuurlijke wetmatigheid, de ordening van de dingen op het seksuele vlak, dan nemen we een risico, zo goed als we dat doen als we door rood rijden in het verkeer. Het krijgen van seksueel overdraagbare aandoeningen bij wisselende seksuele contacten is een gegeven. Je kan ze bestrijden met medicijnen, maar ook voorkomen door een minder promiscue gedrag, je houden aan wat de mensheid in talloze culturen in alle tijden als ‘normaal’ heeft gezien: één man verbindt zich lichamelijk en geestelijk voor het leven aan één vrouw en daar mogen kinderen uit voortkomen. Het aloude maar in onze tijd zo misprezen huwelijk dat zijn reproductieve functie behoudt. Wie andere wegen gaat moet er de gevolgen van dragen. En daarin schuilt in de redenering van Léonard ongetwijfeld een aspect van ‘rechtvaardigheid’. Niet zozeer een rechtvaardigheid in de relatie tot een God die met een opgeheven vingertje in de hemel ‘ach en wee’ roept, maar een rechtvaardigheid die erin bestaat dat, als wij sollen met de natuur, de natuur ons straft. Net als bij het klimaatprobleem. Het is dus niet God die straft, maar de natuur zélf. Of: het kwaad straft zichzelf. Ik kan niet anders concluderen, dan dat het dit is wat Léonard bedoelt.

Toch wordt hij zo niet begrepen. Wat kunnen kinderen die door hun ouders AIDS oplopen er aan doen, roept de één? Die zijn het slachtoffer van het (wan-) gedrag van hun ouders, en dus dragen die ouders een grote verantwoordelijkheid. Het is inderdaad niet rechtvaardig, want die kinderen kan je niets verwijten. Maar de onrechtvaardigheid zit ‘m hier niet in de biologische realiteit van AIDS, maar in het gedrag van de ouders (of één van hen). Dat er AIDs is bij seksueel promiscue gedrag is in zich niet ‘onrechtvaardig’. Dan zou de natuur onrechtvaardig zijn en daarmee ook de Schepper van die natuur. Maar waarom niet in de spiegel kijken en ons gedrag kritisch bekijken? Hoeveel compassie je ook moet hebben: AIDS-patiënten zijn in de meeste gevallen natuurlijk niet onschuldig aan hun gedrag. We leven in een tijd waarin we het aanvaardbaar tot normaal vinden ‘dat iedereen het met iedereen doet’ en dat de mensen die vervolgens het HIV-virus oplopen vreselijke stakkers zijn. Dat laatste zijn ze, maar we kunnen niet weglopen voor onze persoonlijk verantwoordelijkheid.

Waar we het ook moeilijk mee hebben is te accepteren dat er nu eenmaal bepaalde biologische waarheden bestaan. Zoals de ziekte AIDS zélf, maar ook de verschillen tussen man en vrouw, het feit dat mannen geen kinderen kunnen krijgen en de vrouw daar dus alleen voor opdraait, daardoor minder gemakkelijk ‘carrière maakt’. Maar ook het feit dat we op een zekere leeftijd aftakelen en zelfs dood gaan. Die revolte tegen de natuur zit in onze tijd en je kan je afvragen wie er aan het langste eind zal trekken. We vinden het onrechtvaardig als ons iets overkomt dat we niet gewild hebben, ook al hebben we het zelf voor een deel veroorzaakt. Is het niet verstandiger om te buigen voor de natuurlijk orde, die zo beroerd nog niet is? En voor de het Brein daarachter, die echt niet op ons ongeluk uit is?

Ook ik schrok even toen ik de uitspraak van Léonard in de Knack las. Kan je zo over patiënten spreken? Moet je niet meer compassie met hen hebben. De Vlaamse Christen-democratische Wouter Beke had liever gezien dat de aartsbisschop over mensen als Damiaan had gesproken, die om deze compassie bekend staan. En zeker, je moet een overschot aan compassie hebben met mensen die in de problemen zitten. Ik ken Mgr. Léonard overigens niet als een man die geen compassie zou hebben. Maar in onze tijd hebben wij soms zoveel compassie dat we het zicht op de werkelijkheid van onze menselijke natuur wel eens uit het oog verliezen. We hebben medelijden met mensen die door hun levenswijze bepaalde problemen over zichzelf afroepen. Dat doen ze niet uit slechtheid of domheid, maar omdat onze cultuur nu eenmaal allerlei zaken vindt en aanneemt die zowel wetenschappelijk als ethisch eigenlijk hememaal niet kunnen. Mgr. Léonard is iemand die de durf heeft om ook daar eens over te spreken en de vinger op de zere plek te leggen. Dat die plekken in onze cultuur zeer doen, dat moge uit de heftige reacties blijken. Maar daarmee heeft de aartsbisschop nog geen ongelijk.

Video: persconferentie Mgr. Léonard

Paus Benedictus XVI heeft in een toespraak tot de Pauselijke Academie voor het Leven, 15 januari jl., opnieuw het belang van de natuurwet onderlijnd voor goede bio-ethische afwegingen omtrent het leven van de mens. De natuurwet, die een universele morele wet is, kan gelden als universeel fundamenteel principe en als bron voor het vaststellen van de rechten van iedere menselijke persoon. Zij stelt de mens in staat “een ethisch oordeel te vellen over wetenschappelijke verworvenheden die rechtstreeks te maken hebben met het menselijk leven”. Zij kan ons ervoor behoeden om te vervallen in willekeur, discrimintatie of het economisch belang van de sterkste.

Benedictus ziet de bio-ethiek als “het belangrijkste en meest beslissende gebied van de culturele strijd tussen de absolute aanspraken van de techniek en de morele verantwoordelijkheid van de mens. Het gaat om een uiterst delicaat en beslissend gebied waar, op een dramatische wijze, de vraag wordt gesteld of de mens zichzelf heeft voortgebracht of dat hij afhankelijk is van God. De wetenschappelijke ontdekkingen op dit terrein en de mogelijkheden van technische ingrepen lijken zo geavanceerd te zijn dat ze ons voor de keuze stellen tussen twee soorten van rationaliteit: de rede die openstaat voor transcendentie of de rede die opgesloten blijft in de immanentie” (Catitas in Veritate nr. 74).

Tot de Pauselijke Academie voor het leven vervolgt Benedictus: “Ten overstaan van dergelijke vragen die het menselijk leven in zijn permanente spanning tussen immanentie en transcendentie, op zo een doorslaggevende manier raken en die van groot belang zijn voor de cultuur van de komende generaties, is de in werking stelling nodig van een integraal pedagogisch project dat toelaat dergelijke thematieken in een positieve, evenwichtige en constructieve visie aan te pakken, vooral in de band tussen geloof en rede.”

“De vragen van de bio-ethiek plaatsen de waardigheid van de mens, een fundamenteel principe dat het geloof in de gekruisigde en verrezen Jezus Christus altijd verdedigd heeft, dikwijls op het voorplan vooral wanneer het veronachtzaamd wordt als het gaat om meer simpele en weerloze wezens: God bemint elk menselijk wezen op een unieke en diepe manier. Zoals elke discipline, heeft ook de bio-ethiek een referentie nodig die een coherente lezing kan waarborgen van ethische vragen die onvermijdelijk opgeworpen worden bij mogelijke interpretatieconflicten. In die ruimte is er openheid voor de normatieve referentie naar de morele natuurwet. De erkenning van de waardigheid van de mens vindt als onvervreemdbaar recht zijn eerste fundament namelijk in deze wet – die niet door mensenhand geschreven werd maar door de Schepper in het hart van de mens; alle wetgevingen zijn geroepen ze te erkennen als een onschendbaar recht en iedere persoon is gehouden is ze respecteren en te bevorderen (cfr. Catechismus van de Katholieke Kerk, nr. 1954-1960).”

“Zonder het fundamenteel principe van de menselijke waardigheid zou het zeer moeilijk zijn een bron te vinden voor de rechten van de persoon en is het  onmogelijk een ethische oordeel te vellen over wetenschappelijke verworvenheden die rechtstreeks te maken hebben met het menselijk leven. Het is bijgevolg noodzakelijk,met klem te herhalen dat de menselijke waardigheid niet alleen in verband met externe elementen kan begrepen worden zoals de vooruitgang van de wetenschap, de geleidelijkheid in de ontwikkeling van het menselijk leven of een goedkoop medelijden in grenssituaties. Als men respect inroept voor de waardigheid van de mens, is het fundamenteel dat dit respect volledig, totaal en zonder dwang is maar de erkenning dat het steeds om een menselijk leven gaat, is altijd een plicht. Zeker, het menselijk leven kent een eigen ontwikkeling en de horizon van wetenschappelijk onderzoek en bio-ethiek ligt open, maar als het gaat om domeinen die betrekking hebben tot het menselijk wezen, moet herhaald worden dat wetenschappers nooit mogen denken dat zich in hun handen slechts onbezielde en manipuleerbare materie bevindt.  Het leven van de mens is vanaf het eerste ogenblik namelijk gekenmerkt door het feit menselijk leven te zijn en om die reden is het altijd, overal en ondanks alles, drager van een eigen waardigheid (cfr. Congregatie voor de Geloofsleer, Instructie “Dignitas personae” over bepaalde bio-ethische vragen, nr. 5). Anders zullen wij steeds het gevaar lopen dat de wetenschap als instrument gebruikt wordt met het onvermijdelijke gevolg dat men gemakkelijk vervalt in willekeur, discriminatie en het economisch belang van de sterkste.”

“Het verenigen van bio-ethiek en morele natuurwet laat toe de noodzakelijke en onvermijdelijke herinnering aan de intrinsieke waardigheid van het menselijk leven vanaf zijn eerste ogenblik tot aan zijn natuurlijk einde, op zijn best te verifiëren. Alhoewel met meer nadruk en terecht  herinnerd wordt aan aanspraken die de rechten van de persoon waarborgen, bemerkt men in de huidige context daarentegen dat die aanspraken niet altijd erkend worden voor het menselijk leven in de loop van zijn natuurlijke ontwikkeling en in fases waarin het zwakker is. Deze tegenspraak maakt duidelijk dat in de verschillende middens van samenleving en cultuur, een engagement nodig is opdat het menselijk leven steeds zou erkend worden als een subject van onvervreemdbare rechten en nooit als een object dat onderworpen is aan de willekeur van de sterkste. De geschiedenis heeft aangetoond hoe gevaarlijk en dodelijk een Staat kan zijn die wetten uitvaardigt over vragen die mens en samenleving raken en daarbij beweert zelf bron en principe van ethiek te zijn.”

“Zonder universele principes die een gemeenschappelijke noemer voor heel de mensheid kunnen verifiëren, mag het gevaar van relativistische regressie op legislatief vlak niet onderschat worden (cfr. Catechismus van de Katholieke Kerk, nr. 1959). De morele natuurwet, die haar kracht haalt uit haar universeel karakter, laat toe dit gevaar te bezweren en waarborgt vooral dat de wetgever authentiek respect opbreng t voor de persoon en heel de scheppingsorde. Zij brengt de consensus op gang tussen personen van verschillende culturen en godsdiensten en laat toe verschillen te overstijgen omdat zij het bestaan bevestigt van een orde die door de Schepper in de natuur geprent is en erkend wordt als een instantie van waarachtig rationeel ethisch oordeel om het goede na te streven en het kwade te vermijden. De morele natuurwet “behoort tot het grote patrimonium van de menselijke wijsheid die het licht van de Openbaring mee uitgezuiverd heeft en beter tot ontwikkeling bracht” (cfr. Johannes Paulus II, toespraak tot de voltallige zitting van de Congregatie voor de Geloofsleer, 6 februari 2004).”