Biofides

Tekst van de uitzending op Radio Maria, vijfde in een een serie van vijf.

Aflevering 5 – Deel 1

Introductie
Beste luisteraars van Radio Maria. In deze serie van vijf uitzendingen over de evolutietheorie en het scheppingsgeloof zijn we toegekomen aan de vijfde en laatste uitzending. In de eerste drie heeft Patrick Vandeputte een uiteenzetting gegeven over de stand van zaken rond de evolutietheorie op dit moment. In de vierde uitzending ben ik ingegaan op de verschillen en raakpunten tussen de evolutiebiologie en de scheppingstheologie. Deze uitzending ga ik in op een aantal bekende stromingen die we tegenkomen in de discussie over schepping en evolutie en zal ik ingaan op het standpunt van de Katholieke Kerk. Ik stel mijzelf nogmaals kort aan u voor: Vincent Kemme, voormalig docent biologie aan de Sint-Jozefschool in Tilburg en de Europese Scholen te Brussel. Samen met Patrick Vandeputte nam ik onlangs deel aan het congres ‘Biological Evolution, facts and theories’, gehouden aan de Pauselijke Universiteit ‘Gregoriana’ in Rome, wat de directe aanleiding vormde voor deze reeks uitzendingen op Radio Maria. U kunt de tekst van de vijf uitzendingen downloaden van de website radiomaria.nl en na deze uitzending, althans overdag tussen 11 en twaalf uur, telefonisch mij een vraag stellen. Het nummer zal na afloop bekend gemaakt worden. Luistert u naar een herhaling, bijvoorbeeld ’s avonds tussen 9 en 10 uur, dan kunt u helaas geen telefonische vraag stellen. Wel kunt u altijd uw vraag of opmerking sturen naar info@radiomaria.nl. We gaan graag op uw vragen in.

Evolutiebiologie en scheppingtheologie
In de eerste drie uitzendingen heeft Patrick Vandeputte onderscheid gemaakt tussen de evolutie in historische zin en het mechanisme van de evolutie. Van het eerste, de evolutionaire geschiedenis, is het op wetenschappelijke gronden redelijk aan te nemen dat er inderdaad sprake is van een opeenvolging van het verschijnen van soorten op aarde. De theorieën die echter een mechanisme van evolutie voorstellen zijn nog erg onzeker en speculatief. In mijn vorige uitzending heb ik de evolutiebiologie geconfronteerd met de scheppingstheologie qua object en methode. Daarbij komen grote verschillen aan het licht, maar ook belangrijke raakvlakken, namelijk die van de natuur en de mens qua object en die van de redelijkheid qua methode. De twee benaderingen ontkomen er dus niet aan om met elkaar in dialoog te gaan. We kunnen de goddelijke werkelijkheid die zich uit in de geschapen natuurlijke orde niet scheiden van de biologische werkelijkheid, maar we moeten de twee wel heel goed van elkaar onderscheiden. Natuurlijke oorzaken voor natuurlijke verschijnselen moeten helder onderscheiden worden van bovennatuurlijke oorzakelijkheid die komt van God.
In deze uitzending willen we dat nader uitwerken aan de hand van het atheïstisch evolutionisme, het creationisme en Intelligent Design. Tenslotte zullen we zoals aangekondigd nagaan wat de Katholieke Kerk in deze discussie voor standpunten inneemt.

Atheïstisch en maatschappelijk evolutionisme
De formulering van de evolutietheorie heeft in christelijke kringen nogal wat stof doen opwaaien, omdat op het eerste gezicht het leek alsof er een aanval werd gepleegd op de scheppingsgeloof. Voor niet weinig mensen werden heilige huisjes omver gehaald en inderdaad, niet weinigen uit een ander kamp gebruikten de evolutietheorie voor een antireligieuze, atheïstische doeleinden. Immers, nu werd aannemelijk gemaakt dat niet God de wereld had geschapen, maar dat de wereld zichzelf had geschapen door natuurlijke processen die langs de weg van het blinde toeval plaats vonden. Bij nadere bestudering blijkt het echter allemaal wat genuanceerder te liggen. Darwin zelf heeft de evolutietheorie nooit tegenover het geloof in een Schepper willen plaatsen. Hij heeft slechts een biologisch mechanisme voorgesteld om de vorming van aan hun omgeving aangepaste soorten te verklaren, een biologische hypothese dus, die in het geheel niets zegt over het bestaan van God, zijn scheppingswerk en de manier waarop God in de natuur en de evolutie een rol speelt. Dat neemt niet weg dat de evolutietheorie op grote schaal is uitgelegd als een verklaring voor de wereld waarbij het geloof in God overbodig was geworden. Maar indien de evolutietheorie slechts een biologische theorie is kan die atheïstische interpretatie niet anders dan een extrapolatie zijn van de theorie naar het theologisch domein. Een extrapolatie die geen rekening houdt met het feit dat oorzaken in de natuur niet op één lijn gesteld kunnen worden met een bovennatuurlijke oorzaak voor het bestaan van leven. Gods scheppend handelen is uit de aard van God zelf transcendent, bovennatuurlijk, en niet natuurlijk van aard. Als er een natuurlijke oorzaak is te vinden voor het ontstaan van complexe biologische structuren en een grote biodiversiteit, dan zegt dat niets over het bestaan van God en het idee of geloof dat het bestaan zélf van deze verschijnselen ‘van God gegeven zijn’, om het zo te zeggen. God ontkennen op grond van de evolutietheorie, is een god ontkennen die als natuurlijke factor zou hebben opgetreden in het ontstaan van complex leven en nieuwe soorten. Dat is een binnenwereldlijke god, wat in feite een contradictio interminis is: God is per definitie niet binnenwereldlijke. De wereld is een uiting van zijn creativiteit.

Een andere extrapolatie die plaats gevonden heeft is die naar andere wetenschappen, van de sociologie, tot de politiek. Triest dieptepunt daarbij was wel de toepassing van evolutionistische principes in het Nazisme. Tegelijkertijd kan je stellen dat de invloed van de evolutietheorie op het maatschappelijk en politiek denken beperkt is geweest. Voor ons is van belang de evolutietheorie terug te brengen bij wat het is: een beschrijvende en verklarende theorie over het ontstaan van de soorten, geen theologisch of sociologisch denksysteem. Dit aangevuld met het eerder vermelde hoogspeculatieve karakter is er reden te over om de evolutietheorie niet groter te maken dan zij is. En een atheïstisch evolutionisme is eerder een variant van het atheïsme dat een biologische theorie inpalmt voor het eigen doel: te ontkennen dat God bestaat. Atheïsme, wat men er ook over zeggen mag, is in elk geval geen biologie. Na de onderbreking bespreken we het creationisme en Intelligent Design.

Aflevering 5 – Deel 2
Creationisme
Tegenover het atheïstisch evolutionisme, of misschien moeten we zeggen: evolutionistisch atheïsme, staat het creationisme, dat vooral voorkomt in bepaalde protestants-christelijke geloofsgemeenschappen. Wat het creationisme in feite doet is ageren tegen een atheïstisch evolutionistisch wereldbeeld, omdat dat het bestaan van de Schepper ontkent. Daarbij maakt het creationisme veelvuldig gebruik van het feit dat er in de evolutietheorie nog erg veel onopgehelderd is, zoveel, dat je geen creationist of gelovige hoeft te zijn om ernstige bedenkingen bij de theorie te hebben. Patrick Vandeputte is daar in de tweede uitzending uitgebreid op in gegaan. Het creationisme vraagt dus terecht aandacht voor het bijbelse openbaringsgegeven dat God wel degelijk bestaat en de Schepper van hemel en aarde is. Er bestaan echter grote bedenkingen tegen de manier waarop het creationisme dat doet. In de eerste plaats gaan veel creationisten, want ook hier is natuurlijk sprake van een heterogene groep, ten onrechte er van uit te gaan dat de evolutietheorie per definitie atheïstisch is. We hebben denk ik, voldoende aangetoond dat dat een misvatting is. Vervolgens wantrouwen veel creationisten elk wetenschappelijk voorgesteld model dat afwijkt van een ontstaan van de aarde en het biologisch leven in zes dagen van vierentwintig uur. Zij gaan dus uit van een uiterst letterlijke interpretatie van het scheppingsverhaal in Genesis 1, zelfs als diezelfde bijbel, in Genesis 2, een heel andere voorstelling geeft van de historische gebeurtenissen. Er wordt gedaan alsof deze teksten een soort ooggetuigenverslagen zijn van de scheppingsdaden in tijd en ruimte door God, terwijl er ook talloze aanwijzingen zijn dat we deze teksten hoewel niet zonder historische betekenis als teksten moeten begrijpen die ons essentiële geloofswaarheden willen communiceren en niet zozeer feiteninformatie over gebeurtenissen in de zichtbare werkelijkheid. In de exegese, de wereld van de bijbeluitleg, worden heel andere voorstellen gedaan over de aard van deze teksten. Zo zou Genesis 1 opgevat kunnen worden als een liturgisch gezang uit de Joodse eredienst ten tijde van de Babylonische Ballingschap van de zesde eeuw voor Christus, dat de poëtische structuur aanneemt van enerzijds de zeven dagen van de week, die er dus al waren, en anderzijds het tienvoudig spreken van God tegen Mozes op de berg Sinaï, volgens sommigen te dateren op de 14e eeuw voor Christus. Wat daar ook van waar zij: we zouden deze teksten dus vooral allegorisch mogen verstaan en niet bij de exacte historiciteit van de beschreven feiten moeten blijven steken. Een al te letterlijke interpretatie van de twee scheppingsverhalen is minstens zo omstreden als de evolutietheorie zélf en dus een slecht vertrekpunt om de evolutietheorie te bestrijden. Bovendien is het zeker dat bijbelse teksten, ontstaan ver voor het begin van onze jaartelling, niet de pretentie hebben om een natuurwetenschappelijk verantwoord verhaal te vertellen. De natuurwetenschap is immers pas aan het einde van de Middeleeuwen is ontstaan, dus ongeveer tweeduizend jaar later.

Ik kom nog even terug op het bekritiseren door creationisten van de evolutietheorie op haar zwakke plekken. Dat er kritiek op de evolutietheorie in historische én vooral in verklarende zin mogelijk is, is geen nieuws, maar de vraag is of het creationisme op een overtuigende manier die bezwaren kan formuleren, zodat de wetenschappelijke gemeenschap tot een andere consensus komt, en dat is niet het geval. Blijkbaar zijn de geologische en biologische argumenten die het creationisme aandraagt onvoldoende om de wetenschappelijke gemeenschap te overtuigen, maar wat erger is, is dat men openlijk religieuze argumenten aanvoert om natuurwetenschappelijke stellingen onderuit te halen. Dat is een ontoelaatbare vermenging van zeer verschillende niveaus van denken, die terecht door de wetenschappelijke gemeenschap, gelovig of ongelovig, verworpen wordt omdat het onredelijk is. Als je een geoloog ervan wil overtuigen dat de aarde maar zes duizend jaar oud is, dan moet je dat doen met klinkende geologische bewijzen, en niet met een bijbeltekst in de hand, hoe waardevol of ‘heilig’ die tekst voor jou ook mag zijn. En als je wil aantonen dat God bestaat en de wereld, hoe dan ook, geschapen heeft, dan moet je met theologische en filosofische argumenten komen, niet met biologische of geologische argumenten.

Dit creationistisch denken heeft te maken heeft met de grote afhankelijkheid van protestantse geloofstradities van de bijbel, als enige bron van openbaringskennis, volgens het principe sola Scriptura. De kerkelijke traditie als tweede bron, waar de bijbelse traditie een centrale plaats inneemt, is de protestantse traditie in feite onbekend, net als het kerkelijk leergezag dat, als dat nodig is, zich bindend kan uitspreken. Het gevolg lijkt dat men zich genoodzaakt ziet zodanig te hechten aan de bijbelse teksten, vanuit de angst dat als men daar ook maar iets van afdoet, bijvoorbeeld de letterlijke interpretatie van bepaalde passages, men dan niets meer overhoudt van het geloof in de Schepper. Die vrees is echter ongegrond. God kan wel degelijk schepper van hemel en aarde blijven als wij de bijbelse scheppingsverhalen meer allegorisch durven te lezen, zonder overigens de historische betekenis geheel en al overboord te gooien. Ook de katholieke traditie gelooft in een begin van de schepping, zoals de bijbel zegt. En de wetenschap lijkt dat beeld te bevestigen als zij besluit tot de zg. Big-Bang theorie, het begin van materie, energie, ruimte en tijd. Beide visies zijn althans “niet met elkaar in strijd”, zoals de Kerk het heeft geformuleerd.

Intelligent Design
Naast het creationisme horen we vandaag veel spreken over Intelligent Design. Dat is een beweging van meestal gelovige wetenschappers die door publicaties, discussieforums enzovoort, gedachten formuleren over een intelligente oorzaak van het bestaan van biologisch leven en de evolutie daarvan. Hoofdargument daarbij is de complexiteit van structuren die we in de natuur aantreffen. Men kan zich niet voorstellen dat bepaalde ingewikkelde structuren, zoals het ‘cameraoog’ zomaar in de geschiedenis van het leven zouden zijn ontstaan. Michael Behe, biochemicus, stelt bijvoorbeeld, dat er structuren bestaan “waarvan geen enkel onderdeel kan worden weggelaten zonder dat het geheel ophoudt met werken”, de zg. onherleidbare complexiteit. Dat zou volgens sommigen inhouden dat deze structuren te complex zijn om verklaard te kunnen worden met behulp van evolutionaire mechanismen. Wat voor weer anderen de deur open zet voor rechtstreekse bovennatuurlijke interventies die tot het ontstaan van dergelijke structuren leiden. We belanden we bij wat men ‘de god van de gaten’ noemt. Daarbij worden nog onverklaarde natuurlijke verschijnselen toegeschreven aan een interventie van God. God zou in de evolutie zo af en toe ‘binnenstappen’ om het proces een duw in de goede richting te geven. Daarmee zou God of op die momenten een ‘wonder’ doen, wat nodig is om zelf ‘bovennatuurlijk’ te blijven, of Hij zou zichzelf maken tot een natuurlijke oorzaak van een levensverschijnsel, wat zijn goddelijkheid en transcendentie in gevaar brengt. Als God de wereld werkelijk ‘goed‘ geschapen heeft lijkt het ons dat er ook geen bijzondere interventies nodig zijn om de natuurlijke orde haar bestemming te voeren, te laten evolueren. God doet alleen wonderen om op een bijzondere manier zijn bestaan en zijn liefde aan mensen te openbaren, en dan nog wel vaak in de zin van een reddend handelen in het menselijk bestaan, zodat er geen aanleiding is te denken dat Hij dat ook zou doen in de evolutionaire geschiedenis, ver voordat de mens bestaat. En stel dat de biologie morgen een natuurlijke verklaring vindt voor een ingewikkeld biologisch verschijnsel, dan houdt de god die tot dat moment als verklaring gold voor dat fenomeen opeens op te bestaan. Voor de atheïstische bioloog Richard Dawkins is dat reden om elk geloof in God te verwerpen. Immers, steeds weer vindt de wetenschap natuurlijke verklaringen voor tot dan toe onopgehelderde zaken, zodat die god van deze gaten steeds meer naar de achtergrond verdwijnt.

Andere aanhangers van de ID-beweging zeggen dan weer dat ze geen religie binnen de wetenschap willen halen: over de aard van de intelligente oorzaak willen ze zich niet uitspreken; men vraagt alleen aandacht voor de in hun ogen onverklaarbare complexiteit van veel biologische fenomenen, onverklaarbaar door toevallige mutaties en selectiedruk alleen. Wat ons inziens niet uitsluit dat er toch biologische verklaringen voor deze zaken kunnen gevonden worden. Onder evolutiebiologen bestaat redelijk veel erkenning voor het feit dat er in de evolutie complexe structuren ontstaan, zonder dat men precies begrijpt hoe dat kan gebeuren. Het is echter binnen de biologie onacceptabel om een intelligente oorzaak voor te stellen dan wel te ontkennen: de biologie mist de instrumenten om dat te onderzoeken. Een intelligente oorzaak voor complex leven behoort per definitie niet tot de natuurlijke realiteit, maar staat er boven. Het is een filosofische discussie, die gevoed kan worden door inzichten vanuit de theologie. En de theologie verklaart al millennia lang dat de natuur ‘in wijsheid’ geschapen is door een intelligente goddelijke Persoon. Niets nieuws onder de zon dus, als er gespeculeerd wordt over intelligent ontwerp in de natuur, zolang we het geen natuurwetenschap noemen maar filosofie of theologie. En zolang de biologie maar vrij haar weg kan gaan in het vinden van natuurlijke oorzaken voor het ontstaan van biologische verschijnselen. Die oorzaken staan het geloof in een intelligente schepper niet in de weg: deze bedient zich immers van deze mechanismen, waarvan Hij zelf de bedenker is. Van belang is, opnieuw, dat we de niveaus van denken: natuurwetenschap, filosofie en theologie helder van elkaar blijven onderscheiden. De biologie kan geen uitspraken doen over een intelligente ontwerper van de natuur, een filosoof kan er over speculeren en een theoloog kan het bestaan van die Ontwerper bevestigen. Kort samengevat zou men kunnen zeggen dat de ID-beweging belangrijke vragen stelt aan de wetenschap, maar dat niet alle antwoorden die uit deze beweging voorspruiten even gelukkig zijn. We onderbreken even met muziek alvorens verder te gaan met de visie van de Katholieke Kerk op de evolutietheorie.

Aflevering 5 – Deel 3
De visie van de katholieke kerk
De Katholieke Kerk heeft – anders dan men vaak suggereert – altijd een positieve houding ten aanzien van de wetenschap, dus ook de biologie. In feite is de moderne wetenschap in de late Middeleeuwen in hoge mate uit de katholiek-christelijke traditie ontsproten, met mensen als Albert de Grote in Keulen. In haar catechismus van 1992 onder nummer 283 zegt de Kerk over de vraag naar de oorsprong van de wereld en van de mens dat wetenschappelijke onderzoekingen “op schitterende wijze onze kennis omtrent de ouderdom en de dimensies van de kosmos, het ontstaan van de vormen van leven, het verschijnen van de mens verrijkt hebben”. Over eventuele spanningen tussen geloof en wetenschap zegt de Kerk bij monde van het Eerste Vaticaans Concilie dat er “nooit sprake kan zijn van een werkelijke tegenstelling tussen het geloof en het verstand”. En het Tweede Vaticaans Concilie voegt daar aan toe: “Daarom zal het methodisch onderzoek op welk wetenschappelijk gebied dan ook, mits het echt wetenschappelijk (…) geschiedt, nooit werkelijk in strijd zijn met het geloof, omdat de profane werkelijkheden en de geloofswerkelijkheden hun oorsprong hebben in dezelfde God”. Geloof en wetenschap zijn twee wegen die tot dezelfde waarheid voeren; er kan uiteindelijk immers maar één waarheid bestaan. Als er sprake is van tegengestelde opvattingen, dan moet dat het gevolg zijn van fouten in de warnemingen of redeneringen binnen (een van) die wetenschappen, zaken die nader opgehelderd moeten worden. Het zogenaamde conflict tussen geloof en wetenschap is dus slechts een zaak van schijnbare tegenstellingen zijn, van paradoxen. “Geloof en rede”, zegt Johannes Paulus II in de encycliek Fides et Ratio van 1998, “zijn als twee vleugels waarmee de menselijke geest zich verheft om de waarheid te beschouwen”.

De Kerk zal zelf niet snel een wetenschappelijke theorie voor ‘waar’ verklaren, om de simpele reden dat zij geen natuurwetenschappelijke instelling is, zich ook niet competent weet op zuiver wetenschappelijk terrein en zich dus ook niet in het vaarwater van de wetenschap wil begeven. Zij kent de wetenschap een ‘rechtmatige autonomie’ toe, die echter niet kan leiden tot principiële tegenstellingen tussen geloof en wetenschap. Dat is wel eens mis gegaan, in de geschiedenis, met name in de zaak rond Galileo Galilei, toen kerkelijke functionarissen deze wetenschapper veroordeelden op grond van zijn opvattingen over de draaiing van aarde rond de zon en niet omgekeerd. Dat is uiteindelijk door Johannes Paulus II rechtgezet: er had zich een ongelukkige vermenging voorgedaan tussen inzichten in de natuur en inzichten op grond van een letterlijke interpretatie van bepaalde passages van de Bijbel. Omdat Galileo Galilei uiteindelijk gelijk had waar het zijn kosmologisch inzicht aanging, heeft dat de Kerk bij sommigen een anti-wetenschappelijk imago gegeven, een beeldvorming die in feite door vele andere uitingen van de Kerk in overmaat weersproken wordt. Gevolg is dat de dat de Katholieke Kerk in andere natuurwetenschappelijke discussies zoals die rond Darwin’s evolutietheorie uiterst terughoudend is in het doen van wetenschappelijke uitspraken. Wél zal zij hetgeen de wetenschap beweert tegen het licht van de theologie van de openbaring en dat van de filosofie houden. Daarbij wijst de Kerk de wetenschap met enige regelmaat op haar beperkingen. Zo stelde de huidige paus Benedictus XVI nog voor zijn pauskeuze als kardinaal Ratzinger ‘dat het kosmologische en biologische mechanisme van evolutie niet kan verklaren wat de wereld en de mens ten diepste zijn: schepselen van God.’ De theologie, anders gezegd, geeft antwoorden op vragen die de kosmologie en de biologie laten liggen.

Ook ten aanzien van de evolutiebiologie neemt de Kerk dus een positieve en welwillende houding aan. In 1950 heeft zij de evolutietheorie bij monde van paus Pius XII in zijn encycliek Humanis Generis betiteld als ‘een serieuze hypothese’, weliswaar naast andere hypothesen. De Kerk heeft daarbij bijzondere belangstelling voor de schepping van de mens. Deze is immers – zo zegt de scheppingstheologie – ‘naar Gods beeld en gelijkenis gemaakt’. Pius XII stelt dat “het kerkelijk leergezag zich er niet tegen verzet, dat de leer van het “evolutionisme” nader wordt bestudeerd en bediscussieerd, te weten de evolutieleer in zover zij het ontstaan van het menselijk lichaam uit reeds bestaande en levende stof nagaat. Want het katholiek geloof verplicht ons te houden, dat de zielen onmiddellijk door God geschapen worden.” Pius XII maakt dus een duidelijk onderscheidt tussen de natuurlijke orde van de mens biologisch gezien en de geest of de ziel, die de mens maakt tot een transcendent wezen, die in staat is God te kennen, met hem te communiceren en de biologische dood zogezegd te overleven. Overigens staat hij niet achter het zg. polygenisme, dat stelt “dat er na Adam (…) mensen hebben bestaan, die niet door natuurlijke voortplanting van hem (…) zijn voortgekomen, ofwel, dat Adam een zeker aantal stamvaders betekent”. “Het blijkt immers volstrekt niet”, zo vervolgt hij, “hoe deze opvatting is overeen te brengen met wat de bronnen van de geopenbaarde waarheid (…) leren omtrent de erfzonde, die voortkomt uit de door één Adam werkelijk bedreven zonde (…)”. Het is misschien aardig op te merken dat de overheersende opvatting binnen de wetenschap is dat de mens in elk geval op één plaats op aarde is ontstaan en niet op diverse plaatsen. Net als bij de Big-Bang theorie in de kosmologie lijken ook hier geloof en wetenschap elkaar eerder te bevestigen dan tegen te spreken.

Tijdens een catechese over God en de schepping zei Johannes Paulus II in 1985: “Alle onderzoekingen in verband met het leven leiden naar eenzelfde besluit. De evolutie van de levende wezens, waarvan de wetenschap de verscheidene fasen tracht te omschrijven en het mechanisme te doorzien, vertoont een intern finalisme waarvoor men alleen maar in bewondering kan staan”. Daarmee onderkent deze paus dus dat er evolutie heeft plaatsgevonden en duidt hij de wetenschappelijke activiteit als het omschrijven van de evolutiefasen en het achterliggende mechanisme. Voor de doelgerichtheid in de schepping staat de wetenschap echter voor een raadsel.

In 1996 stelde dezelfde paus voor de leden van zijn Academie voor Wetenschappen, dat op grond van ‘nieuwe gegevens’ de evolutietheorie als ‘meer dan een hypothese’ mocht worden beschouwd. Wat zoveel inhoudt als dat de evolutietheorie – in wetenschapsfilosofische termen – neigt naar de status van een wetenschappelijke theorie. En een wetenschappelijke theorie is een breed geaccepteerde en veelomvattende wetenschappelijke opvatting die steunt op vele waargenomen feiten en deeltheorieën. De wetenschappelijke gemeenschap – niet in de eerste plaats door de kerkelijke gemeenschap – houdt zo’n theorie voor ‘waar’ zolang door andere bevindingen het tegendeel niet gebleken is. Daarmee heeft de paus dus duidelijk willen maken, dat de Kerk de evolutietheorie serieus neemt en niet vijandig tegenover de evolutietheorie staat. Wel heeft hij daarbij opgemerkt dat er een veelheid van evolutietheorieën bestaan, en dat niet elke theorie op evenveel steun van de Kerk kan rekenen, afhankelijk van hun filosofische uitgangspunten. Wat de paus daarmee dus niet heeft gezegd, maar wat hem wel in de mond is gelegd, is dat hij daarmee de neo-darwinistische evolutietheorie die uitgaat van een volledig toevallig en ongeleid proces omarmd zou hebben.

Kardinaal Ratzinger, onze huidige paus, heeft als voorzitter van een Internationale Theologencommissie in 2004 een verklaring onderschreven waarin gesteld wordt dat de Kerk “geen probleem heeft met ‘de evolutieleer’ zoals de meeste biologen die voorstaan. En die visie staat gelijk aan het neodarwinisme.” Maar de commissie waarschuwt ook dat “de brief niet gelezen kan worden als een goedkeuring van alle evolutietheorieën, inclusief de neodarwinistische, die nadrukkelijk een oorzakelijke rol van een goddelijke voorzienigheid in de ontwikkeling van het leven ontkennen”. Volgens de commissie “kan een ongeleid evolutieproces – buiten het bereik van de goddelijke voorzienigheid – niet bestaan”. We citeren hier uit een artikel van Kardinaal Schönborn in de New York Times in 2005 enkele maanden na de installatie van kardinaal Ratzinger als Benedictus XVI . In de preek bij zijn inhuldiging zei de kersverse paus: ,,Wij zijn niet zomaar een toevallig en zinloos product van evolutie. Ieder van ons is het resultaat van een gedachte van God. Ieder van ons is gewild, ieder van ons is bemind, ieder van ons is nodig.”

In 2006 was er de bijeenkomst rond de nieuwe paus van de ‘Schülerkreis’ een jaarlijkse reünie van Joseph Ratzinger met studenten die bij hem zijn gepromoveerd toen hij tot 1978 hoogleraar was in Duitsland. Ook kardinaal Schönborn was daar als oud-student bij aanwezig. Een verslag van de lezingen en de discussie verscheen in 2007 in het boek “Schöpfung und Evolution”. Daarin zegt de paus niet te kunnen kiezen tussen het creationisme, dat ,,zich principieel voor de wetenschap afsluit”, en een evolutietheorie, ,,die haar eigen lacunes gladstrijkt en de vragen die de methodische mogelijkheden van de natuurwetenschap te boven gaan, niet wil zien”. Paus Benedictus formuleerde tijdens de discussies de grote vragen die de gangbare evolutietheorie volgens hem openlaat. Ze is niet met experimenten te bewijzen, ,,eenvoudig omdat we geen tienduizend generaties in een laboratorium kunnen krijgen”. Ze gaat uit van geleidelijkheid en kan grote overgangen van de ene diersoort naar de andere, en van dier naar mens, niet verklaren. En de aanname van een ontwikkeling naar steeds complexere en steeds hogere levensvormen is onwaarschijnlijk; de kans dat een soort zich negatief ontwikkelt (degeneratie), is veel groter. Paus Benedictus haalt de uitspraak van Johannes Paulus II uit 1996 aan toen deze stelde dat de evolutietheorie ‘meer is dan een hypothese’, maar voegt daar aan toe dat ,,de evolutieleer nog geen complete, wetenschappelijk verifieerbare theorie is”. Dat is geen correctie op zijn voorganger, want die had dat ook niet beweerd. Men moet in die zaken goed de gekozen woorden wegen. Eerder was al bekend dat Joseph Ratzinger wel gelooft in ‘micro-evolutie’, de ontwikkeling binnen een diersoort, doordat die zich aanpast aan zijn omstandigheden; maar van ‘macro-evolutie’, de ontwikkeling van de ene diersoort uit de andere, is hij veel minder overtuigd. Benedictus vindt dat echter een wetenschappelijke kwestie, waarover de kerk zich niet behoeft uit te spreken. Hij kritiseert vooral op een dieperliggend niveau de evolutietheorie, als deze haar grenzen niet kent: uit de geleidelijke ontwikkeling van het leven leiden evolutionisten zomaar af dat God daarin geen rol speelt en dat het leven enkel van toeval, zinloosheid en het recht van de sterkste aan elkaar hangt. Dat is voor de Kerk een onacceptabele conclusie.

Over creationisme is de Kerk duidelijk: in een document uit 1993 van de Pauselijke Bijbelcommissie, ook onder voorzitterschap van Joseph Ratzinger neemt de Kerk in niet mis te verstane bewoordingen afstand van een te letterlijke interpretatie van de Bijbel: het gaat om een ‘fundamentalistische wijze van Bijbellezing’, is ‘bekrompen’ ‘tegen iedere wetenschappelijk methode voor de uitleg van de Bijbel’, ’heeft de neiging zeer beperkte standpunten in te nemen’. ‘beschouwt een oude voorbije kosmologie als werkelijkheid’, ‘is gevaarlijk’, ‘’brengt mensen ertoe hun denken uit te schakelen’, ‘verschaft een valse zekerheid’, om maar een selectie van de negatieve kwalificaties te citeren. Een allegorische lezing van de eerste hoofdstukken van Genesis is dus niet alleen aanvaardbaar maar zelfs hoogst noodzakelijk voor een goed begrip, zonder daarbij de gehele historiciteit van deze teksten te verwerpen. In het geciteerde boek van de Schüler Kreiz verwijt paus Benedictus het creationisme “de wetenschap niet serieus te nemen”.

Wat betreft intelligent design liggen de zaken wat genuanceerder. Johannes Paulus II zegt in een catechese van 1985. “Die doelgerichtheid (in de natuur) oriënteert de levende wezens in een richting waarvan zijzelf de bewerkers noch de oorzaak kunnen zijn. Wij moeten geloven in een Geest die er de ontwerper en de schepper van is”. Schönborn merkt in zijn brief in de New York Times op dat de term doelgerichtheid synoniem is met de filosofische begrippen ‘uiteindelijke oorzaak’, ‘doel’ of ‘ontwerp’. Hij zegt dus niets over de natuurlijke oorzaken die hierbij een rol spelen, wat het terrein van de natuurwetenschappen is. Op die manier worden biologie, filosofie en theologie op een heldere manier van elkaar onderscheiden. Paus Benedictus wijst in zijn bijdrage aan het boek “Schöpfung und Evolution” ook op de rationaliteit van de natuur: er zijn wetmatigheden, er zit logica in de eigenschappen en de ontwikkeling van planten en dieren, waardoor we de natuur kunnen ‘lezen’ en doorgronden. ,,Dat opent een venster op de Creator Spiritus”, op God als Schepper-Geest. ,,Het is het Bijbelse scheppingsgeloof dat ons de weg tot een beschaving van het verstand heeft gewezen, al hoort het daarbij ook tot de mogelijkheden dat die zichzelf weer vernietigt.” Tegelijk geeft de rationaliteit van de natuur ook weer geen inzicht in Gods plan. Er zijn rampen en er is het raadsel van zoveel lijden, wreedheid en dood in de natuur, aldus de paus. ,,Hier laat het geloof ons de Logos zien, het Woord, dat het scheppende vernuft is en dat ongelofelijk genoeg tegelijk vlees kon worden en kon sterven en opstaan.” Dat er dus in de scheppingstheologie over intelligent ontwerp wordt gesproken is een vanzelfsprekende zaak, en is het ook terecht een onderwerp van filosofische discussie. Maar dat betekent niet dat de Kerk achter elke vorm van ID-denken staat, met name niet achter die stromingen waarbij de natuur haar relatieve autonomie ten opzichte van de Schepper ontnomen wordt.

Daarmee komen we aan het einde van deze vijfdelige serie over evolutie en schepping. Wij hopen dat deze uitzending hebben kunnen bijdragen tot een helderder inzicht in de geloofwaardigheid van de evolutietheorie op zich en haar relatie tot het katholiek-christelijke geloof. En wij danken Radio Maria dat zij Patrick en mij in de gelegenheid heeft willen stellen om onze inzichten, gevoed door de bevindingen tijdens het recente Evolutiecongres in Rome met u hebben mogen delen. Heeft u nog vragen, dan kunt u na deze uitzending, indien u niet ‘s avonds naar een herhaling luistert bellen met Radio Maria. U kunt mij en Patrick Vandeputte ook schriftelijk vragen stellen via het e-mail adres van Radio Maria. Mede namens hem dank ik u hartelijk dat u geluisterd hebt, ook als u niet alle vijf de uitzending hebt kunnen horen. U kunt de tekst van deze vijfuitzendingen nog downloaden van de website. Ondertussen wensen wij u alle goeds en mogelijk tot een volgende gelegenheid.

U hoorde de heer Vincent Kemme in een conferentiereeks over schepping en evolutie bij gelegenheid van het Darwinjaar.


Vierde aflevering van een vijfdelige uitzending op Radio Maria

Aflevering 4 – Deel 1

Introductie
Beste luisteraars van Radio Maria. In deze serie van vijf uitzendingen over de evolutietheorie en het scheppingsgeloof zijn we toegekomen aan de vierde uitzending. In de eerste drie heeft Patrick Vanderputte een uiteenzetting gegeven over de stand van zaken rond de evolutietheorie op dit moment. In de twee laatste uitzendingen zal ik wat meer ingaan op de theologische en filosofisch aspecten van de evolutietheorie in relatie tot het joods-christelijke scheppingsgeloof. Ik stel mijzelf kort aan u voor: Vincent Kemme, voormalig docent biologie aan de Sint-Jozefschool in Tilburg en de Europese Scholen te Brussel. De biologie heb ik bestudeerd aan de Universiteit van Utrecht. De theologie, voorzover mijn loopbaan mij toeliet, onder meer aan het Instituut voor Theologische Studies van de Franstalige Jezuïeten in Brussel. In mijn verhandeling laat ik mij bovendien leiden door het denken van professor Dominique Lambert, wetenschapsfilosoof aan de Katholieke Universiteit ‘Notre Dame de la Paix’ in Namen. Lambert geldt internationaal als specialist op het terrein van de relatie geloof en wetenschap. Samen met Patrick Vanderputte nam ik onlangs deel aan het congres ‘Biological Evolution, facts and theories’, gehouden aan de Pauselijke Universiteit ‘Gregoriana’ in Rome. Dit congres vormde de directe aanleiding voor deze reeks uitzendingen op Radio Maria.

In de eerste uitzending van deze vijfdelige serie ging het vooral over de aanwijzingen die pleiten vóór de evolutietheorie. Daarbij maakte de heer Vanderputte onderscheid tussen de meer historische theorie die op grond van aardlagen, fossielen en dateringsmethoden, beschrijft wat er geleefd heeft in de geschiedenis van onze planeet, én de meer mechanistische theorie, vooral door Darwin aangezwengeld, waarin voorstellen worden gedaan voor de werking van de evolutie: toevallige mutaties en natuurlijke selectie zouden leiden tot aanpassing van de populatie aan haar omgeving en uiteindelijk, wanneer individuen van verschillende populaties voldoende van elkaar verschillen om niet meer met elkaar te kunnen kruisen, tot soortvorming. Dit principe is inmiddels aangevuld met andere werkingsprincipes zoals de vorming van complex leven door symbiose, de zg. symbiogenese, en de rol van genexpressie in de ontwikkeling van het organisme, de zg. epigenese of evo-devo theorie. Deze beginselen zouden samen verantwoordelijk zijn voor de gehele ontwikkeling van het leven, de gehele biodiversiteit. In de tweede uitzending werden vooral de bezwaren die aan de theorie kleven naar voren gebracht, zoals het ontbreken van overgangsvormen, het te trage verloop van evolutie in de daarvoor beschikbare tijd, en de vermeende onherleidbare complexiteit van biologische verschijnselen. In de derde uitzending maakte Patrick Vandeputte de balans op van de pro’s en contra’s, zodat we enigszins weten wat we wel en niet zouden moeten geloven – op natuurwetenschappelijke gronden – van wat de evolutietheorie aandraagt. Daarbij luidde – heel kort samengevat – de conclusie dat de theorie van de evolutionaire geschiedenis een grote geloofwaardigheid geniet, maar de theorie die het mechanisme van evolutie verklaart nog zeer speculatief en onzeker is.

Zoals gezegd: in deze en de volgende uitzending willen we wat dieper ingaan op de filosofische en theologische aspecten van het vraagstuk van het ontstaan van leven en de evolutie. Op die manier hopen we tot een helderder inzicht te komen in de verhouding tussen de biologisch theorievorming aan de ene kant en de godsdienstige, theologische kijk op de levende werkelijkheid aan de andere kant. We trachten na te gaan in hoeverre deze met elkaar te verzoenen zijn en welke misverstanden tussen de beide op kunnen treden. We zullen trachten wat spelregels te formuleren voor een verstandige dialoog tussen geloof en wetenschap, enkele fundamentele vragen behandelen en uiteindelijk nagaan welke de positie is van de religie in het algemeen en die van de katholieke kerk in het bijzonder. Daartoe zullen we eerst de biologie en de evolutiebiologie in het bijzonder, confronteren met de theologie of het gelovig denken en het scheppingsgeloof in het bijzonder. In deze uitzending zullen we dan nog stilstaan bij het centrale begrip ‘toeval’ dat in de discussie evolutie en schepping een centrale plaats inneemt. In de laatste uitzending gaan we in op atheïstisch en maatschappelijk evolutionisme, creationisme en intelligent design en de visie van de godsdiensten en de katholieke kerk om zo tot een aantal eindconclusies te komen.

Ik pretendeer in deze uiteenzetting noch alles te zeggen, noch de wijsheid in pacht te hebben: beschouwt u het als de voorlopige vrucht van een persoonlijke reflexie die gevoed is door zowel een natuurwetenschappelijke als een theologische vorming, maar die nog op vele punten aanvulling en bijstelling behoeft. Hopelijk kan het een en ander u helpen een weg te vinden in deze soms toch lastige materie en u behoeden voor te simpele conclusies.

Biologie en de evolutietheorie
Biologie is een natuurwetenschap die de levende natuur als voorwerp van studie heeft. De mens kan door waarneming en logische redenering uitspraken doen over de werkelijkheid waarin hij leeft. Die uitspraken kunnen beschrijvend van aard zijn, verklarend, en uiteindelijk ook voorspellend. In de natuurwetenschap in het algemeen wordt daarbij een voorname rol toegekend aan het zg. empirische onderzoek, waarbij hypothesen, vooronderstellingen, middels experimenten, dus proefondervindelijk, worden getoetst. Uiteindelijk leidt het spel van waarneming, experiment en logische redenering tot theorievorming. Voor de deugdelijkheid van de theorieën wordt in het algemeen vereist dat de waarnemingen reproduceerbaar zijn. Wetenschappelijke uitspraken moeten verifieerbaar zijn. Dit verhoogt de betrouwbaarheid van hetgeen in de theorie wordt gesteld. In talloze situaties in de natuurwetenschappen is dit een zeer toepasbare werkwijze, zoals bijvoorbeeld in de biomedische wetenschap waar we na onderzoek de effecten van bepaalde stoffen op de gezondheid kunnen voorspellen. Maar in sommige domeinen ligt dat toch moeilijker. In het geval van de evolutietheorie is het moeilijk tot onmogelijk om evolutie waar te nemen, laat staan ze te herhalen of experimenteel te toetsten. De tijdspanne waarover evolutie plaats vindt is daar eenvoudigweg te groot voor. De vereiste van de voorspelbaarheid van de fenomenen op grond van de theorie gaat ook niet op voor de evolutietheorie: afgezien van het probleem van de tijdsspanne is het mechanisme van evolutie is, zoals Patrick Vanderputte uiteen heeft gezet, dermate onopgehelderd, dat we van voorspellingen omtrent evolutie nog heel ver verwijderd zijn en misschien ook wel nooit aan toe zullen komen. Dat betekent niet dat de theorie niet ‘waar’ zou zijn, maar wel dat de theorie een hoog speculatief karakter heeft, en mogelijk altijd zal behouden. Toch verdient de theorie het om serieus genomen te worden, omdat er nogal wat aanwijzingen zijn die in de richting van evolutie wijzen. Zonder daar nu verder op in te gaan stellen we dat biologische wetenschap en dus ook de evolutietheorie zich afspelen in de waarneembare werkelijkheid van materie, energie, ruimte en tijd, de zg. immanente wereld of ‘natuur’. Zintuiglijke waarneming en de menselijke rede vormen de belangrijkste gereedschappen waarmee de bioloog tot inzicht komt. Voordat we biologie en de evolutietheorie confronteren met de theologie en het scheppingsgeloof maken we even wat plaats voor muziek.

Aflevering 2 – Deel 2

Theologie en scheppingsgeloof

Nu we kort nagegaan hebben wat biologie in het algemeen en evolutiebiologie in het bijzonder zijn, zullen we dezelfde oefening maken voor de theologie in het algemeen en het scheppingsgeloof in het bijzonder. Het ‘voorwerp van studie’ van de theologie, om het zo te zeggen, zijn God en zijn zelfopenbaring aan de mens. God is niet stoffelijk maar Geest, persoonlijk. Met Jezus en de komst van de Heilige Geest met Pinksteren kennen we die ene God als een liefdesgemeenschap van drie personen in éénheid, één God in drie personen: Vader, Zoon en Geest. Dit gaat onze pet te boven, maar toch is het kenbaar en bereikbaar voor de mens, omdat ook de mens een transcendent wezen is, een geestelijk wezen in een biologisch lichaam: de mens kan God kennen en met Hem in relatie leven. We vetrekken in de godsdienst dus vanuit de bovennatuur, als we het zo mogen zeggen, en dalen af naar de werkelijkheid van de mens en de natuur. En we onderzoeken de relatie tussen God, de mens, de mensen onderling en de levende en levenloze natuur. De theologie houdt zich dus in de eerste plaats bezig met wat we de transcendente werkelijkheid noemen en vervolgens met de relatie tussen de transcendente werkelijkheid van God en de immanente werkelijkheid van het hier en nu. Om die reden zijn we aangewezen op andere bronnen van informatie en andere methoden dan die in de natuurwetenschappen gelden. Zo bestuderen we met name de joods-christelijke traditie, meer in het bijzonder de Heilige Schrift, de geschiedenis van het christendom en de traditie van de Kerk. Daarbij maakt de theoloog gebruik van de rede, maar deze wordt verlicht door het geloof. Theologie zou immers moeten leiden tot het kennen van God en zijn werkzaamheid in het leven van de mens en de wereld en daarvoor is het geloven in God welhaast een vereiste. Waarbij geloven in God niet alleen verstaan moet worden als een geloven dát Hij bestaat, maar ook het in relatie staan tot God, in gebed en beschouwing, waardoor het menselijk verstand verlicht wordt met bovennatuurlijke kennis. Het menselijk verstand kent zijn beperkingen en zelfs tekortkomingen, door misconcepties en dwalingen, zodat het Gods genade behoeft om tot een juist inzicht te komen. In feite geldt dit voor elke verstandelijke activiteit van de mens, niet alleen de theologie. En in feite begint de theologie waar de mens God gewaar is geworden in gebed en beschouwing, om vervolgens deze godskennis nader redelijk uit te werken. De theologie is dus geen irrationele aangelegenheid, dit in tegenstelling tot wat veel ongelovigen denken, die de indruk hebben dat geloof een klakkeloos aannemen van geloofswaarheden is dat tegenover het redelijk verstand staat. De theologie is een redelijke duiding van wat de openbaring ons doet kennen, en de rede wordt verlicht door wat de openbaring haar te kennen geeft en wat de rede uit zichzelf wellicht niet te weten zou komen.

De schepping geldt als de eerste vorm van Gods zelfopenbaring. In de natuur ziet de gelovige mens het werk van een persoonlijke intelligente God, zij het dat we God zelf niet in die schepping tegenkomen. God is immers geest en de schepping is een materiële, geschapen, uiting van zijn creatieve liefde. Hij schuilt achter wat we zien en wordt dus door de natuurwetenschap per definitie niet waargenomen. Dat we de zichtbare werkelijkheid desalniettemin moeten interpreteren als geschapen door God, dat is wat de joods-christelijk traditie, vooropstelt. De bijbel plaatst dit letterlijk vooraan, in de eerste hoofdstukken van het boek Genesis. Dit scheppend handelen van God beperkt zich overigens niet tot het begin, maar is een voortdurend mysterievolle werkzaamheid van God in de natuurlijke orde. Bovendien voert dit voortdurend scheppend handelen de natuurlijke orde tot zijn bestemming, zijn voltooiing. God draagt zijn schepping door de tijd heen naar de voltooiing. De relatie tussen God en de geschapen werkelijkheid is er een van afhankelijkheid, in bovennatuurlijke zin: zou God één seconde de schepping zo gezegd ‘uit het oog verliezen’, dan zouden we in het niets verdwijnen, het niets waaruit de natuurlijk orde ook geschapen is. Tegelijkertijd kent de schepping een grote autonomie. God grijpt maar bij uitzondering in, maar laat de natuur in de regel zijn weg gaan. Dat kan ook omdat Hij de natuurlijke orde ‘in wijsheid’ heeft geschapen. De natuurwetten, zouden we nu zeggen, doen hun werk op zich goed genoeg. God hoeft niet in te grijpen, tenzij om zich op een bijzonder manier aan de mens te openbaren. Hij heeft de schepping immers ‘goed’ gemaakt, en de mens zéér goed en ‘naar zijn beeld’. Dat laatste wil onder meer zeggen dat de mens, net als God, persoonlijk is en vrij, in tegenstelling tot de dierenwereld. Wij zijn ‘iemand’, ‘persoon’, niet ‘iets’ of een ding, en we kunnen vrij kiezen. Dat delen we met de eveneens geschapen engelen, want het scheppingsgeloof leert ons dat God niet alleen de aarde heeft geschapen, maar ook de hemel. Er bestaan dus blijkbaar geestelijke wezens, eveneens toegerust met een vrije wil, die ze voor of tegen God kunnen aanwenden. Dit kan leiden, en leidt ook, tot het mysterie van het kwaad, wanneer sommige van deze geestelijke wezens, waarvan het bestaan natuurwetenschappelijk natuurlijk niet aantoonbaar is, voor eeuwig zich tegen God keren. Hieraan valt ook de mens aan ten prooi, wanneer hij zich laat verleiden om op een onjuiste manier de hem gegeven vrijheid te gebruiken om kwaad te doen en zo zijn relatie met God te verbreken. Maar de Drie-ene God heeft dit voorzien en een reddingsplan klaarliggen, wat uiteindelijk bestaat in de menswording van de Zoon, het verlossingswerk van Jezus Christus en de Kerk. God grijpt dus af en toe wél in in zijn schepping, als de mens er ‘een potje’ van heeft gemaakt, als een reddend handelen. Zo schrijven God en de mens de heilsgeschiedenis, om uiteindelijk voor altijd in harmonie samen te leven in de transcendente werkelijkheid die boventijdelijk en bovenplaatselijk is, in God.

Confrontatie evolutiebiologie en scheppingsgeloof
Als we nu de evolutiebiologie confronteren met de scheppingstheologie, dan stellen we vast dat er enerzijds raakpunten zijn, en anderzijds grote verschillen. De evolutiebiologie gaat uitsluitend over de natuurlijke orde, terwijl de scheppingstheologie in de eerste plaats gaat over God die zich openbaart, manifesteert in de schepping zelf. De scheppingstheologie beschrijft de relatie tussen de wereld van God en die van de zichtbare natuur, maar gaat niet uitgebreid in op het exacte materiële ‘wat, hoe en waardoor’ van de biologische verschijnselen. De scheppingstheologie uit zich wel in termen en beelden die de natuur betreffen, maar die zijn weinig exact, conform de kennis der natuur van de tijd waarin ze geschreven zijn, en vaak allegorisch van aard. De teksten hebben geen natuurwetenschappelijke pretentie en zijn vaak eeuwen ouder dan de natuurwetenschap zelf. De evolutiebiologie vraagt zich nu juist wel dat ‘wat, hoe en waardoor’ af van de natuurverschijnselen, maar stelt niet de vraag naar de bovennatuurlijke oorsprong van de dingen of hun betekenis, de relatie met de bovennatuur zo deze bestaat, de zin ervan, en een bestemming in de eeuwigheid. In die zin gaan scheppingsgeloof en evolutiebiologie dus over verschillende dingen, ook al komt in beide gevallen de kosmos, de natuurlijk orde en de mens ter sprake. In de methode gaan beide disciplines ook nogal anders te werk, wat onlosmakelijk verbonden is met het grote verschil in te bestuderen ‘object’. Gods bestaan en wezen bestudeer je nu eenmaal niet met een microscoop en een bacterie niet via exegese van oude gewijde teksten. Toch zijn er raakvlakken: de natuur als object en de redelijkheid, methodologisch gezien. Beide disciplines stellen zich vragen over de zichtbare natuur en de mens en beide zijn gehouden aan de wetten van de redelijkheid. Ook al kunnen ongelovigen dat nauwelijks geloven als het om de theologie gaat, ook deze moet redelijk zijn, ergens op gebaseerd en innerlijke coherentie vertonen. En de evolutiebiologie kan niet succesvol zijn als zij de wetten van de redelijkheid niet respecteert. Als nu evolutiebiologie en scheppingsgeloof met elkaar geconfronteerd worden is het van belang dat beide elkaars terrein en methode respecteren als ook het criterium van de redelijkheid. Een bioloog die het bestaan van God bevestigt dan wel ontkent treedt, buiten het terrein van zijn competentie, net als dat een theoloog niet geroepen is zich uit te spreken over de interpretatie van fossiele vondsten of de soortvorming in een populatie planten of dieren. Beide kunnen en moeten wel met elkaar dialogeren, beide met redelijke argumenten, maar een zonder onduidelijke vermenging van biologische en theologische argumenten. Het gesprek zal zich situeren op een filosofisch niveau, het niveau van de rede. Men vemijde ook elke vorm van concordisme, waarbij biologische inzichten op een geforceerde manier in overeenstemming worden gebracht met theologische inzichten. Een voorbeeld daarvan is de evolutionaire geschiedenis met die van de scheppingsfasen volgens de zes dagen van Genesis 1 in overeenstemming te willen brengen. Ook vermijde men enig discordisme, waarbij juist de fundamentele onverzoenlijkheid van beide disciplines naar voren wordt gebracht, en waarbij de ene discipline de andere naar het rijk der fabelen verwijst: de gelovige die de evolutie ontkent, en de bioloog die ontkent dat God bestaat. Wat blijft is de dialoog die voert tot een dieper verstaan van de dingen van God én de dingen van deze aarde, in hun onderlinge samenhang. Na de muzikale onderbreking gaan we daar verder op in aan de hand van een specifiek onderwerp: het probleem van het toeval en dat van de doelgerichtheid in de natuur.

Aflevering 2 – Deel 3

Toeval en doelgerichtheid
Als laatste thema voor deze uitzending over evolutiebiologie en scheppingsgeloof wil ik het met u hebben over toeval en doelgerichtheid in de natuur. Want rond het heikele begrip toeval concentreert zich veel van wat de discussie ‘evolutie en schepping’ behelst. In het neodarwinisme, de huidige moderne visie op de evolutie van het leven, neemt het toeval een prominente plaats in. Door toevallige mutaties ontstaan nieuwe eigenschappen, waarvan degene die de populatie de meeste overlevingskans bieden blijven bestaan en de populatie een nieuwe evolutionaire richting in sturen, aangepast aan haar omgeving. Op het eerste gezicht lijkt dit op gespannen voet te staan met het scheppingsgeloof, waarin de werkelijkheid gewild en in wijsheid gemaakt is en dus allerminst het product van blind toeval. Hoe moeten we tegen deze paradox, want dat lijkt het ons, aan kijken? De stand van zaken vanuit de biologie, maar dat zal elke menselijke waarnemer kunnen bevestigen, is dat men aanneemt dat er wel degelijk zoiets als toeval bestaat. Wie kan voorspellen welke wolken er morgen in welke constellatie aan de hemel zullen verschijnen, of op welke plaats exact dat ene herfstblad op de bodem van het bos zal neerdwarrelen: toeval lijkt toch echt te bestaan. En het lijkt de natuur niet te schaden. De vraag is of het niet denkbaar is dat evolutie inderdaad plaats heeft gevonden langs de weg van natuurlijke processen in een kosmos waarin naast materie en energie, en tijd en ruimte, ook toeval een constituerend element is, waarbij de ingeschapen eigenschappen van de materie en energie in een zee van ruimte en tijd, langs het pad van de toevalsprocessen uiteindelijk toch kunnen leiden tot het ontstaan van organische structuren, cellen, levende organismen en de mens. Dat is niet hetzelfde als zeggen dat het bestaan van de natuur of haar evolutie een zaak is van louter toeval. Vanuit de theologie (en de katholieke filosofie) wordt voorgesteld, door mensen als Maldamé en Lambert, om het aardse toeval te zien als een normaal element van de geschapen orde. De karakteristieken van de kosmos, de aarde en het leven zijn zodanig dat toeval geen hindernis vormt voor de natuur om georganiseerd, complex en doelmatig te zijn. In tegendeel: de rol van het toeval daarin schenkt de geschapen orde zijn autonomie. Blijkbaar leidt een volstrekt natuurlijk proces van ontstaan en vorming van leven op basis van materie en energie in ruimte en tijd, mét toeval tot complexe structuren en intelligent leven, zonder dat daarbij God buitenspel staat of voortdurend sturend tussenbeide moet komen. Het feit echter dat de kosmos deze karakteristieken heeft, deze geneigdheid tot een doel en tot hoger, bewust, ja zelfs religieus leven, dat berust niet op toeval, maar kan slechts door een hogere instantie gewild en gegeven zijn. In die zin zouden biologische evolutie op grond van toevallige mutaties, natuurlijke selectie en ’survival of the fittest’ goed samen kunnen gaan met het geloof in een scheppende God, op voorwaarde dat we het werkwoord ‘scheppen’ niet te binnenwereldlijk, te materieel verstaan. Toeval is dan een geschenk van God aan de natuurlijke orde, zoals de materie, de energie, de tijd en de ruimte dat is. Tijd en ruimte, materie en energie, waarvan er voldoende is om in een kosmos mét toeval te komen tot complex en intelligent leven dat uiteindelijk in staat is om de relatie met de Schepper aan de gaan. In deze benadering maken we dus een duidelijk onderscheid tussen de natuurlijke orde waarin toeval bestaat, en de bovennatuurlijke orde van God die Geest is, onstoffelijk, boven tijd en ruimte verheven, waar toeval ondenkbaar is. Toeval in de natuurlijke orde zou zelfs noodzakelijk zijn om de natuur haar relatieve autonomie te schenken, en uiteindelijk de mens zijn vrije wil. Deze gedachteoefening is natuurlijk voor discussie vatbaar. Het is een voorbeeld van hoe de zo onderscheiden maar niet gescheiden werelden van biologie en theologie met elkaar in gesprek kunnen gaan, elkaars domein en werkwijze respecterend, op zoek naar een beter begrip van de werkelijkheid.

Wat betreft de doelgerichtheid moeten we vaststellen dat de biologie de grootste moeite heeft om goede natuurlijke verklaringen daarvoor te vinden. De biologie zoekt per definitie naar natuurlijke oorzaken; het vermoeden van bovennatuurlijke oorzaken behoort niet tot haar terrein. Toch neemt de bioloog doelgerichtheid waar, in de bouw en het gedrag van organismen, en mogelijk ook in de evolutie van het leven zelf. Vanuit de theologie en de christelijke filosofie wordt deze doelgerichtheid als een soort godsbewijs aangevoerd, maar dan natuurlijk geen bewijs in de natuurwetenschappelijke zin, want er is geen natuurlijke, materiële basis voor een dergelijke argumentatie. Het is eerder een argument vóór het bestaan van God in een filosofische discussie. Filosoferend kan men stellen dat in de aard van de natuurlijke orde, de eigenschappen van de materie, de natuurwetten waaraan zowel de levenloze als de levende materiële werkelijkheid gehoorzamen, deze doelgerichtheid besloten ligt. Wat voor ons nu van belang is, is dat wij ook in deze discussie goed de transcendentie van de op deze wijze scheppende God en de immanentie van de materie, de natuurwetten, de levenloze en de levende natuur van elkaar blijven onderscheiden, niet scheiden van elkaar, maar ook geen verwarring toelaten in het aanwijzen van natuurlijke en bovennatuurlijke oorzaken van doelgerichtheid.

Slot
Voor deze uitzending, nogal abstract en filosofisch van aard zullen we het hier nu bij laten. Volgende week zullen we in de laatste uitzending en op basis van het voorgaande ingaan op een aantal actuele discussies, zoals reeds vernoemd: het atheïstisch en het maatschappelijk evolutionisme, het creationisme en intelligent design, alsmede de visie van de katholieke kerk.
Heeft u over deze uitzending vragen, dan kan u tot 12 uur bellen naar Radio Maria. Het telefoonnummer zal zodadelijk worden meegedeeld. Ik zal dan beschikbaar zijn om op uw vragen te reageren.
Ook kunt u radio Maria een e-mail sturen met uw vraag of opmerking en u kunt de tekst van deze uitzending downloaden van de website www.radiomaria.nl, rechtsonder op de pagina ‘programmering’. Ik dank u hartelijk voor uw belangstellende aandacht.

U hoorde de heer Vincent Kemme in een conferentiereeks over schepping en evolutie bij gelegenheid van het Darwinjaar.


Wat zegt de katholieke kerk over het ontstaan van de zichtbare wereld? We kunnen daarvoor te rade gaan bij het geloofsboek van de katholieke kerk, de katholieke catechismus, een samenvatting van het gehele geloof van de kerk. Dit boek is uitgegeven in 1997 en geeft ons dus een recent beeld van hoe de Katholieke Kerk over dit onderwerp spreekt. De tekst die nu volgt is te vinden in het eerste van de vier delen van de catechismus dat handelt over de geloofsbelijdenis, dus de uiteenzetting van de inhoud van het katholiek-christelijke geloof.

1. God de Vader, schepper van hemel en aarde

Het eerste hoofdstuk van dat eerste deel van de catechismus gaat over het geloof in ‘God de Vader’. In artikel 1 gaat het dan meer specifiek over ‘de schepper van hemel en aarde’. Paragraaf 4 daarvan zegt:

279. “In het begin schiep God de hemel en de aarde” (Gen. 1, 1). Deze plechtige woorden staan aan het begin van de heilige Schrift. De geloofsbelijdenis neemt deze woorden weer op door God de almachtige Vader te belijden als “de Schepper van hemel en aarde”, “van al wat zichtbaar en onzichtbaar is” (Geloofsbelijdenis). Wij zullen daarom eerst spreken over de Schepper, vervolgens over zijn schepping en tenslotte over de zondeval. Hieruit is Jezus Christus, de Zoon van God, ons komen verlossen.

280. De schepping is het fundament van alle “heilzame raadsbesluiten van God”, “het begin van de heilsgeschiedenis”, die haar hoogtepunt heeft in Christus. Omgekeerd werpt het mysterie van Christus een beslissend licht op het mysterie van de schepping; het openbaart het doel met het oog waarop “God in het begin de hemel en de aarde schiep” (Gen. 1, 1) : vanaf het begin stond God de heerlijkheid van de nieuwe schepping in Christus voor ogen.

2. Schepping

Wat verstaat de katholieke kerk onder ‘schepping’ en hoe verhoudt zich dat tot de natuurweteschappelijke kijk op de kosmos en het leven? De catechismus stelt:

282. De catechese over de schepping is van kapitaal belang. Ze betreft de grondslagen zelf van het menselijk en christelijk leven: ze formuleert immers uitdrukkelijk het antwoord van het christelijk geloof op de elementaire vraag die mensen van alle tijden zich gesteld hebben: “Waar komen wij vandaan?” “Waar gaan wij heen?” “Wat is onze oorsprong?” “Wat is het doel?” “Waar komt alles wat bestaat vandaan en waar gaat het heen?” De twee vragen betreffende oorsprong en doel zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Ze zijn beslissend voor de zin en de richting van ons leven en handelen.

283. De vraag naar de oorsprong van de wereld en van de mens is het onderwerp van talrijke wetenschappelijke onderzoekingen die op schitterende wijze onze kennis omtrent de ouderdom en de dimensies van de kosmos, het ontstaan van de vormen van leven, het verschijnen van de mens verrijkt hebben. Deze ontdekkingen nodigen ons uit de grootheid van de Schepper des te meer te bewonderen, Hem dank te zeggen voor al zijn werken en voor het inzicht en de wijsheid die Hij wetenschappers en onderzoekers schenkt. Met Salomo kunnen dezen zeggen: “Hij zelf immers heeft mij gegeven betrouwbare kennis van wat bestaat, zodat ik de bouw ken van het heelal en de kracht van de elementen (…) want de wijsheid, de maakster van alles, heeft mij onderricht” (Wijsh. 7, 17-21).

284. De grote belangstelling die aan deze onderzoekingen wordt besteed, wordt nog sterk aangewakkerd door een kwestie van een andere orde, die het eigenlijke gebied van de natuurwetenschappen overstijgt. Het gaat er niet alleen om te weten, wanneer en hoe de kosmos feitelijk ontstaan is, noch wanneer de mens verschenen is, maar het gaat er veeleer om, te ontdekken wat de zin van een dergelijke oorsprong is: of dit ontstaan beheerst wordt door toeval, een blind lot, een anonieme noodzaak, of door een transcendent, intelligent en goed wezen, God genaamd. En als de wereld voortkomt uit de wijsheid en de goedheid van God, waarom is er dan het kwaad? Waar komt dit vandaan? Wie is er verantwoordelijk voor? Bestaat er een bevrijding van dit kwaad?

285. Vanaf het allereerste begin is het christelijk geloof betreffende de kwestie van de oorsprong geconfronteerd met antwoorden die afweken van het eigen antwoord. Zo vindt men in de oude godsdiensten en culturen talrijke mythen die betrekking hebben op de oorsprong. Sommige filosofen hebben gezegd dat alles God is, dat de wereld God is, of dat de wording van de wereld de wording van God is (pantheïsme): anderen hebben gezegd dat de wereld een noodzakelijke emanatie van God is, die uit deze bron stroomt en er weer naar terugkeert; weer anderen hebben het bestaan aangenomen van twee eeuwige beginselen, goed en kwaad, licht en duisternis, die in een voortdurende strijd gewikkeld zijn met elkaar (dualisme, manicheïsme); volgens enkele van deze opvattingen zou de wereld (althans de materiële wereld) slecht zijn, voortgekomen uit verval, een wereld die men dus dient af te wijzen of waaraan men voorbij moet gaan (gnosis); anderen geven toe dat de wereld door God geschapen is, maar op de manier van een horlogemaker die, toen hij haar eenmaal gemaakt had, haar aan haar lot overgelaten zou hebben (deïsme); anderen tenslotte, aanvaarden geen enkel transcendent beginsel van de wereld, maar zien er louter het spel in van een materie die altijd bestaan zou hebben (materialisme). Al deze pogingen getuigen van de bestendigheid en de universaliteit van de vraag naar de oorsprong. Dit zoeken is eigen aan de mens.

286. Het menselijk verstand heeft zeker het vermogen reeds een antwoord op de vraag naar de oorsprong te vinden. Het bestaan van God de Schepper kan immers met zekerheid gekend worden door zijn werken, dankzij het licht van de menselijke rede, zelfs al wordt deze kennis dikwijls verduisterd en vervormd door dwaling. Daarom komt het geloof het verstand versterken en verlichten in het juiste begrip van deze waarheid: “Geloof doet ons zien dat het heelal tot stand is gekomen door Gods woord, zodat het zichtbare ontstaan is uit het onzichtbare” (Heb. 11, 3).

287. De waarheid van de schepping is zo belangrijk voor het hele menselijke leven, dat God in zijn liefde, aan zijn volk alles heeft willen openbaren wat met betrekking hiertoe heilzaam is te kennen. Buiten de kennis die iedere mens van nature over de Schepper kan hebben, heeft God aan Israël het mysterie van de schepping geleidelijk geopenbaard. Hij die de aartsvaders uitverkoren heeft, die Israël uit Egypte heeft laten vertrekken en die door zijn verkiezing Israël geschapen en gevormd heeft, openbaart zich als degene aan wie alle volken van de aarde en heel de aarde toebehoren, als degene die als enige “de hemel en de aarde gemaakt heeft” (Ps. 115, 15; Ps. 124, 8; Ps. 134, 3).

289. Onder alle woorden van de heilige Schrift over de schepping nemen de eerste drie hoofdstukken van Genesis een unieke plaats in. Literair gezien kunnen deze teksten verschillende bronnen hebben. De geïnspireerde auteurs hebben ze aan het begin van de Schrift geplaatst, zodat ze in hun plechtig taalgebruik de waarheden over de schepping, haar oorsprong en haar doel in God, haar ordening en haar goedheid, de roeping van de mens en tenslotte het drama van de zonde en de heilsverwachting, verwoorden. Gelezen in het licht van Christus blijven deze woorden, binnen de eenheid van de heilige Schrift en binnen de levende Overlevering van de Kerk, de belangrijkste bron voor de catechese over de mysteries “van het begin”: schepping, zondeval en heilsbelofte.

3. Het mysterie van de schepping

1. God schept in wijsheid en liefde.

295. Wij geloven dat God de wereld heeft geschapen overeenkomstig zijn wijsheid. Ze is niet het product van een of andere noodzaak, van een blind lot of van het toeval. Wij geloven dat ze voortkomt uit de vrije wilsbeschikking van God, die de schepselen heeft willen laten delen in zijn wezen, wijsheid en goedheid. “Want Gij hebt het heelal geschapen: door uw wil ontstond het en werd het gemaakt” (Apok. 4, 11). “Hoeveel is het wat Gij gedaan hebt, Heer, en alles in wijsheid gemaakt” (Ps. 104, 24). “De Heer is bezorgd voor iedere mens, barmhartig voor al wat Hij maakte” (Ps. 145, 9).

2. God schept “uit het niet”

296. Wij geloven dat God geen behoefte heeft aan iets wat tevoren al bestond, noch aan enige hulp om te scheppen. De schepping is evenmin een noodzakelijk voortvloeisel (emanatie) van de goddelijke substantie. God schept in vrijheid “uit het niet”. Wat voor buitengewoons zou het geweest zijn, als God de wereld had geschapen uit materie die tevoren bestond? Als men een menselijk vakman materiaal geeft, dan maakt hij daarvan wat hij maar wil. Gods macht wordt echter hierin zichtbaar dat Hij uit het niet schept wat Hij maar wil.

297. De Schrift getuigt van het geloof in de schepping “uit het niet” als een waarheid vol belofte en hoop. Zo moedigt de moeder haar zeven zonen aan tot het martelaarschap: “Ik weet niet hoe jullie in mijn schoot gevormd zijn; niet ik heb jullie de levensadem geschonken, niet ik heb de bestanddelen waaruit ieder van jullie bestaat, tot een harmonisch geheel geordend, maar de Schepper van de wereld: Hij bewerkt het ontstaan van de mens, zoals Hij van alles de oorsprong is. Hij zal jullie in zijn barmhartigheid de levensadem teruggeven, omdat jullie omwille van zijn wet jezelf nu niet spaart (…). Ik smeek je, mijn kind, beschouw de hemel en de aarde met al wat ze bevatten en bedenk dat God dit alles uit het niet gemaakt heeft en dat ook het menselijk geslacht op dezelfde wijze is ontstaan”. (2 Makk. 7, 22-23.28).

298. Aangezien God uit het niet kan scheppen, kan Hij ook door de heilige Geest het leven van de ziel geven aan de zondaars door in hen een zuiver hart te scheppen en het leven van het lichaam aan de gestorvenen door de verrijzenis, Hij “die de doden levend maakt en wat niet bestaat in het aanzijn roept” (Rom. 4, 17). En aangezien Hij door zijn woord het licht in de duisternis heeft kunnen laten schijnen, kan Hij ook het licht van het geloof geven aan hen die het niet kennen.

3. God schept een geordende en goede wereld

299. Als God met wijsheid schept, dan is de schepping geordend: “Maar Gij hebt alles naar maat en getal en gewicht geordend” (Wijsh. 11, 20). Geschapen in en door het eeuwig Woord, “beeld van de onzichtbare God” (Kol. 1, 15), is ze bestemd voor en gericht op de mens als beeld van God, 10 zelf geroepen tot een persoonlijke band met God. Ons verstand kan, omdat het deel heeft aan het licht van het goddelijk intellect, begrijpen wat God ons zegt door zijn schepping, maar enkel met een grote inspanning en in een geest van nederigheid en respect ten opzichte van de Schepper en zijn werk. Voortgekomen uit de goddelijke goedheid heeft de schepping deel aan deze goedheid. De schepping is immers door God gewild als een geschenk aan de mens, als een erfenis die voor hem is bestemd en aan hem is toevertrouwd. De kerk heeft herhaaldelijk moeten verdedigen dat de schepping, de materiële wereld inbegrepen, van nature goed is.

4. God overtreft de schepping en Hij is erin tegenwoordig

300. God is oneindig veel groter dan al zijn werken. “Hoger dan de hemel reikt uw majesteit” (Ps. 8, 2), “zijn grootheid is niet te doorgronden” (Ps. 145, 3). Maar omdat Hij de hoogste en vrije Schepper is, eerste oorzaak van al wat bestaat, is Hij in het diepste innerlijk van zijn schepselen aanwezig. “Want door Hem hebben wij het leven, het bewegen en het zijn” (Hand. 17, 28). Volgens de woorden van de heilige Augustinus is Hij “dieper dan mijn diepste innerlijk en hoger dan het hoogste van mij”.

5. God houdt de schepping in stand en draagt haar

301. Bij de schepping laat God zijn schepsel niet aan zichzelf over. Hij geeft het niet alleen het zijn en het bestaan, maar Hij houdt het ook in stand op elk ogenblik van zijn bestaan. Hij geeft het de mogelijkheid om te handelen en brengt het naar zijn doel. Het erkennen van onze volledige afhankelijkheid van de Schepper is een bron van wijsheid en vrijheid, van vreugde en vertrouwen.

Want alles wat bestaat hebt Gij lief en Gij verafschuwt niets van wat Gij gemaakt hebt; ja, als Gij iets gehaat hadt, zoudt Gij het niet geschapen hebben. En hoe zou iets in stand zijn gebleven, als Gij het niet gewild hadt, of hoe zou iets behouden zijn, dat door U niet was geroepen? Gij spaart echter alles, omdat het van U is, Gij Heer, die al wat leeft bemint (Wijsh. 11, 24-26).

4. God voorziet

302. De schepping heeft haar eigen goedheid en volmaaktheid, maar ze is niet geheel voltooid uit de handen van de Schepper gekomen. Ze is geschapen in een staat van op-weg-zijn (“in statu viae”) naar een nog te verwachten, uiteindelijke voltooiing, waartoe God haar bestemd heeft. Wij noemen de beschikkingen waarmee God zijn schepping naar deze volmaaktheid leidt, goddelijke voorzienigheid.

303. Het getuigenis van de Schrift is unaniem in deze: de zorg van de goddelijke voorzienigheid is “concreet” en “onmiddellijk”; zij zorgt voor alles, van de kleinste dingen tot de grote gebeurtenissen in de wereld en de geschiedenis. De Schrift bevestigt met klem de absolute soevereiniteit van God in de loop van de gebeurtenissen: “De God van Israël is in de hemel, Hij handelt zoals Hij verkiest” (Ps. 115, 3); en van Christus wordt gezegd: “Als Hij opent, sluit niemand en als Hij sluit, opent niemand” (Apok. 3, 7); “In het hart van een man gaan veel plannen om, maar wat Jahwe besluit, dat komt tot stand” (Spr. 19, 21).

…

306. God is de soevereine Meester van zijn heilsplan. Maar om dit te verwezenlijken bedient Hij zich ook van de medewerking van zijn schepselen. Dit is geen teken van de zwakheid, maar van de grootheid en de goedheid van de almachtige God. Want God schenkt zijn schepselen niet alleen het bestaan, maar ook de waardigheid zelf te handelen, elkaars oorzaak en grondbeginsel te zijn en zo mee te werken aan de voltooiing van zijn heilsplan.

…

308. Met het geloof in God de Schepper is onlosmakelijk de waarheid verbonden dat God in elk handelen van zijn schepselen handelt. Hij is de eerste oorzaak die in en door de tweede oorzaken werkzaam is: “God is het immers die zowel het willen als het doen bij u tot stand brengt om zijn heilsplan te verwezenlijken” (Fil. 2, 13) Door deze waarheid wordt de waardigheid van het schepsel verre van verminderd, integendeel, ze verleent haar meer luister Door de macht, de wijsheid en de goedheid van God uit het niet geschapen, kan het schepsel niets, als het van zijn oorsprong is afgesneden, want “zonder de Schepper verzinkt het schepsel in het niet”; 2e Vaticaans Concilie, Constitutie, Over de Kerk in de wereld van deze tijd, Gaudium et Spes (7 dec 1965), 36. §3, vert. uit Lat. en nog minder kan het zijn uiteindelijk doel bereiken zonder de hulp van de genade

5. Hemel en aarde

In paragraaf vijf wordt ingegaan op het begrip ‘hemel en aarde’; immers: God heeft niet alleen de zichtbare werkelijkheid geschapen zo gelooft de Kerk, ‘maar ook de wereld van de engelen’. In het tweede deel van deze paragraaf komen we dan uit bij het thema dat ook de evolutietheorie aangaat: de zichtbare wereld.

6. De zichtbare wereld

337. Het is God zelf die de zichtbare wereld, in al haar rijkdom, diversiteit en orde, geschapen heeft. De Schrift stelt het werk van de Schepper symbolisch voor als een opeenvolging van zes dagen van goddelijke “werkzaamheid” die eindigen met de “rust” van de zevende dag (Gen. 1, 1 – 2, 4). De gewijde tekst leert met betrekking tot de schepping waarheden, die door God voor ons heil geopenbaard zijn en die het mogelijk maken “het innerlijk wezen en de waarde van heel de schepping en haar gerichtheid op Gods eer te kennen” (Lumen Gentium 36).

338. Er bestaat niets wat zijn bestaan niet te danken heeft aan God als Schepper. De wereld is begonnen, op het moment dat ze door het woord van God uit het niet geschapen is; alle bestaande wezens, heel de natuur, heel de menselijke geschiedenis wortelen in deze oergebeurtenis: het is de geboorte zelf van de wereld zelf waarbij deze gevormd wordt en de tijd begonnen is.

339. Ieder schepsel heeft zijn eigen goedheid en volmaaktheid. Bij elk van de werken van de “zes dagen” wordt gezegd: “En God zag dat het goed was”. “Krachtens de aard van de schepping zelf bezitten de dingen hun eigen bestaan, hun waarheid en goedheid, hun eigen wetten en orde” (Gaudium et spes 36). De verschillende schepselen, volgens hun eigen wezen gewild, weerspiegelen op hun eigen wijze de oneindige wijsheid en goedheid van God. Daarom moet de mens de eigen goedheid van elk schepsel respecteren om een ongeordend gebruik van de dingen te vermijden, hetgeen een minachting van de Schepper is en rampzalige gevolgen met zich meebrengt voor de mens en zijn milieu.

340. De onderlinge afhankelijkheid van de schepselen is door God gewild. De zon en de maan, de ceder en het bloempje, de adelaar en de mus: het schouwspel van hun oneindige verscheidenheid en ongelijkheid betekent dat geen enkel schepsel aan zichzelf genoeg heeft. Zij bestaan slechts in onderlinge afhankelijkheid om elkaar wederzijds aan te vullen, ten dienste van elkaar.

341. De schoonheid van het heelal: de orde en de harmonie van de geschapen wereld volgen uit de verscheidenheid van de wezens en hun onderlinge verhouding. De mens ontdekt deze geleidelijk als natuurwetten. Die doen de geleerden verwonderd staan. De schoonheid van de schepping weerspiegelt de oneindige schoonheid van de Schepper. Zij moet inspireren tot respect en onderwerping van het verstand en de wil van de mens.

342. De hiërarchie onder de schepselen wordt uitgedrukt door de volgorde in de “zes dagen” die gaat van het minder naar het meer volmaakte. God bemint al zijn schepselen 5 en Hij zorgt voor ieder van hen, zelfs voor de mussen. Niettemin zegt Jezus: “Gij zijt meer waard dan een zwerm mussen” (Lc. 12, 7), of ook: “Wat betekent nu een schaap vergeleken bij een mens?” (Mt. 12, 12).

343. De mens is het hoogtepunt van het werk van de schepping. Het geïnspireerde verhaal brengt dit tot uitdrukking door de schepping van de mens duidelijk te onderscheiden van die van de andere schepselen. (Genesis 1, 26)

344. Er bestaat een solidariteit onder alle schepselen op grond van het feit dat ze alle dezelfde Schepper hebben en dat alle geordend zijn om Hem te verheerlijken.

345. De sabbat – einde van de werkzaamheid van de “zes dagen”. De gewijde tekst zegt dat “God op de zevende dag het werk dat Hij verricht had, tot voltooiing bracht” en dat zo “de hemel en de aarde voltooid werden” en dat God op de zevende dag “rustte”: en dat Hij deze dag zegende en hem heilig maakte (Gen. 2, 1-3). Deze geïnspireerde woorden zijn rijk aan heilzaam onderricht:

346. In de schepping heeft God een fundament en duurzame wetten gelegd, waarop de gelovige vol vertrouwen kan steunen en die voor hem het teken en het onderpand zullen zijn van de onwankelbare betrouwbaarheid van Gods verbond. Van zijn kant zal de mens trouw moeten blijven aan dit fundament en zal hij de wetten die God daarin geschreven heeft, moeten respecteren.

347. De schepping is met het oog op de sabbat, en dus op de eredienst en de aanbidding van God, tot stand gebracht. De eredienst staat in de orde van de schepping geschreven. 10 “Niets boven Gods eredienst stellen” zegt de regel van de heilige Benedictus, waarmee de juiste volgorde van de menselijke beslommeringen aangegeven wordt.

348. De sabbat staat in het middelpunt van de Wet van Israël. Het onderhouden van de geboden is beantwoorden aan de wijsheid en de wil van God, zoals die tot uitdrukking komen in zijn scheppingswerk.

349. De achtste dag. Maar voor ons is een nieuwe dag opgegaan: de dag van Christus’ verrijzenis. De zevende dag voltooit de eerste schepping. Op de achtste dag begint de nieuwe schepping. Zo vindt het scheppingswerk zijn hoogtepunt in het grotere werk van de verlossing. De eerste schepping vindt haar betekenis en haar hoogtepunt in de nieuwe schepping in Christus, waarvan de glans die van de eerste overtreft.

7. De mens

“En God schiep de mens als zijn beeld; als het beeld van God schiep Hij hem; man en vrouw schiep Hij hem” (Gen. 1, 27). De mens heeft een unieke plaats in de schepping: hij is “als het beeld van God” (I); in zijn eigen wezen verenigt hij de geestelijke en de stoffelijke wereld (II); hij is geschapen “man en vrouw”; (III); God heeft hem in zijn vriendschap aangenomen (IV).

I. Als beeld van God

356. Van alle zichtbare schepselen is alleen de mens in staat zijn Schepper te kennen en lief te hebben;” 1 hij is “het enig schepsel op aarde dat om zichzelf door God is gewild”. 2 hij alleen is geroepen door kennis en liefde te delen in het leven van God. Hij is met dit doel geschapen en dit is de diepste grond van zijn waardigheid.

357. Omdat het menselijk individu is als het beeld van God, heeft het de waardigheid van een persoon: hij is niet alleen iets, maar ook iemand. Hij is in staat zichzelf te kennen, zichzelf te bezitten en zichzelf in vrijheid te geven en in contact te treden met andere personen, en hij is door genade geroepen tot een verbond met zijn Schepper, om aan Hem een antwoord van geloof en liefde te geven, dat niemand in zijn plaats kan geven.

II. “Eén naar lichaam en ziel”

362. De menselijke persoon, geschapen naar Gods beeld, is tegelijkertijd een lichamelijk en een geestelijk wezen. Het bijbelverhaal brengt deze werkelijkheid tot uitdrukking in een symbolisch taalgebruik, wanneer het zegt: “God boetseerde de mens uit stof, van de aarde genomen en Hij blies hem de levensadem in de neus: zo werd de mens een levend wezen.” (Gen. 2, 7) De mens is dus in zijn geheel door God gewild.

363. Dikwijls staat de term “ziel” in de heilige Schrift voor “het menselijk leven” of voor heel de menselijke persoon. Maar hij geeft ook aan wat het diepste wezen van de mens en het meest waardevolle in hem, en eveneens datgene waardoor hij in het bijzonder Gods beeld is: “ziel” betekent het geestelijk beginsel in de mens.

364. Het lichaam van de mens heeft deel aan de waardigheid van “het beeld van God”: het is een menselijk lichaam; juist omdat het bezield wordt door een geestelijke ziel en het de menselijke persoon die in zijn geheel bestemd is om in het lichaam van Christus de tempel van de Geest te worden: Als een eenheid van lichaam en ziel verenigt de mens in zich, juist door zijn lichamelijkheid, de elementen van de stoffelijke wereld, zodat deze door hem hun hoogtepunt bereiken en hun stem verheffen om in vrijheid de Schepper te prijzen. De mens mag dus zijn lichamelijk leven niet minachten, integendeel, hij moet zijn lichaam als door God geschapen en door Hem bestemd voor de verrijzenis op de laatste dag, waarderen en eerbiedigen.

365. De eenheid van lichaam en ziel gaat zo diep dat men de ziel als de “vorm” van het lichaam moet beschouwen, d.w.z. dankzij de geestelijke ziel is het uit stof bestaande lichaam een menselijk en levend lichaam; geest en stof zijn in de mens geen twee met elkaar verenigde naturen, maar hun eenheid vormt een natuur.

366. De Kerk leert dat iedere geestelijke ziel direct door God geschapen wordt: zij wordt niet “voortgebracht” door de ouders; de Kerk leert ons ook dat de ziel onsterfelijk is: zij vergaat niet na haar scheiding van het lichaam bij de dood en zij zal zich opnieuw met het lichaam verenigen bij de uiteindelijke verrijzenis.

367. Soms blijkt de ziel onderscheiden te worden van de geest. Zo bidt de heilige Paulus dat ons “hele wezen, geest, ziel en lichaam, moge ongerept bewaard zijn bij de komst van onze Heer” (1 Tess. 5, 23). De Kerk leert dat dit onderscheid geen dualiteit in de ziel invoert.

368. De geestelijke traditie van de Kerk legt ook de nadruk op het hart in de bijbelse zin van “binnenste” (Jer. 31, 33), waar de mens wel of niet voor God kiest.

Conclusie

Schepping is iets dat met God van doen heeft, een transcendent, boven de natuur staande, eeuwige, persoonlijke god. UIt het niets doet hij de zichtbare werkelijkheid ontstaan. De Bijbel schrijft daarover in beeldrijke taal. We hoeven het verhaal van de schepping in zes dagen van de katholieke kerk niet letterlijk te nemen, maar mogen het symbolisch begrijpen. Hierin wijkt het standpunt van de katholieke kerk dus duidelijk af van dat van de creationisten. Die schepping is niet louter door toeval ontstaan: er is sprake van wijsheid waarin deze geschapen is, ordening, schoonheid, in ontwikkeling, gericht op een doel. De mens geldt als ‘beeld van God’ als hoogtepunt van die schepping, niet iets maar iemand, met een onsterfelijke ziel.

Biofides, 14 mei 2009

Bron: rkdocumenten.nl

Rome (Biofides) – Er zijn van die momenten in je leven dat je als bioloog en katholiek christen even ‘uit je dak’ gaat en zo’n moment was het congres Biologische Evolutie: feiten en theorieën, gehouden van 3 tot 7 maart jl. aan de Pauselijke Universiteit ‘Gregoriana’ te Rome. Topwetenschappers, filosofen en theologen uit de gehele wereld verzamelden zich om zich over de meest recente ontwikkelingen in de wetenschap en het gelovig denken over evolutie en schepping te buigen. Twee universiteiten stonden garant voor de wetenschappelijke kwaliteit: bovengenoemde Romeinse en de Notre Dame University in et Amerikaanse Indiana. En dat alles stevig ondersteund door het Vaticaan, in het bijzonder de Pauselijke Raad voor de Cultuur en de Congregatie van de Geloofsleer. Eén ding werd in elk geval opnieuw duidelijk: dat de katholieke kerk geen angst heeft voor wetenschappelijke inzichten en van harte bereid is om met de modernste wetenschappelijke inzichten geconfronteerd te worden. Ook als dat zou betekenen dat de mens toch van de aap afstamt.

Nu voor dat laatste, de afstamming van de aap, daarvoor hoefde men dit congres niet te organiseren. Pius XII heeft al gesteld dat de kerk daar geen theologische bezwaren tegen heeft, zolang de schepping van de menselijke ziel ‘direct door God’ maar niet in het geding komt. Hoe we ons de wording van de mens vanuit een gemeenschappelijke voorouders van mens, chimpansee, gorilla en orang-oetang dan verder moeten voorstellen, dat blijft vooralsnog onduidelijk, zij het dat paleontologen toch steeds meer inzicht lijken te krijgen over hoe de hominisatie vanuit één plaats in Afrika, ergens langs de Ethiopische rivier Omo, twee miljoen jaar geleden, als gevolg van veranderende fauna’s en ecosystemen, zoals de Franse paleoantropoloog Yves Coppens veronderstelt, is verlopen.

Maar wat is er nu in feite waar aan die hele evolutietheorie, wat is er ‘bewezen’? Dat een wetenschappelijke theorie aan het criterium van de verifieerbaarheid moet voldoen, gaat voor deze theorie alvast niet op, omdat de tijdschalen van het ontstaan van leven verificatie door experimenten per definitie niet toelaat. Is daarom de hele theorie speculatie, derhalve niet relevant en in het slechtste geval pure onzin? Dat is ook niet vol te houden. Vanuit de paleontologie, maar ook vanuit de moleculaire genetica en de vergelijkende taxonomie voeren wetenschappers te veel aanwijzingen aan voor de juistheid van de evolutietheorie om deze terzijde te kunnen leggen. Dus zonder de evolutie in detail te kunnen bewijzen komen wetenschappers tot de conclusie dat we hier van wetenschappelijke ‘feiten’ kunnen spreken, in de zin dat er dusdanig veel argumenten op evolutie wijzen dat je ‘veilig’ kan aanmenen dat het ook waar is. En ook de katholieke kerk heeft zich in deze zin aan de kant van de wetenschap geschaard, in de eerste plaats omdat de katholieke kerk de wetenschap niet alleen als haar vriend, maar zelfs een beetje als haar kind beschouwt en er niet vanuit gaat dat kind altijd maar liegt, maar eerder geneigd is – net als zijzelf op theologisch en moreel gebied – de waarheid te zoeken, vinden en spreken. Johannes Paulus II heeft daarom zoals bekend in een rede tot de Pauselijke Academie van Wetenschappen in 1996 de theorie ‘meer dan een hypothese’ genoemd, wat in wetenschapsfilosofische kringen (Karol Woytila was een filosoof) zoveel betekent als dat we ervan uit mogen gaan dat het om een wetenschappelijke theorie gaat, die voor waar mag worden gehouden zolang er geen aanhoudende stroom van waarnemingen en feiten is die de theorie weerspreken.

Maar wat moeten we dan met onze bijbelverhalen, met de creationisten en de aanhangers van Intelligent Design en de relatie met religie in het algemeen? In de eerste plaats wordt aan de meest letterlijke interpretatie van het eerste hoofdstuk van Genesis, het verhaal van de schepping in zes dagen en een rustdag, al sinds de kerkvaders getwijfeld. De heersende opvatting onder bijbelgeleerden is dat het om een liturgische hymne gaat, een gedicht, dat de structuur aanneemt van de zevendaagse week, die dus al bestond toen het lied geschreven werd én het tien maal spreken van God conform de tien ‘woorden’ van God tot Mozes, iets ten onrechte door ons aangeduid als de tien ‘geboden’. Een prachtige poëtische constructie die vooral wil aanduiden, temidden van de vele niet-joodse kosmologische opvattingen van voor onze jaartelling, dat er één God is die verantwoordelijk is voor het bestaan van hemel en aarde, dat we de kosmos en de aarde en het leven dus op moeten vatten als ‘geschapen’ en dat God die schepping volgens een zekere orde heeft geschapen en ‘goed’, tot ‘zeer goed’. Wat haaks stond op de vele elkaar bestrijdende goden en halfgoden en de bedenkelijke aard van de natuurlijke orde, volgens bepaalde opvattingen in de oudheid. Natuurlijk moeten we daar het verhaal van de zondeval en de consequenties daarvan nog wel bijnemen, om als jood, christen of moslim deze wereld met haar kwaad te begrijpen, maar de schepper zowel als de schepping zijn in beginsel zeer goed van aard.

Het al te letterlijk nemen van Genesis 1 past dus niet in de grote traditie van het christelijk denken, en blijkt volgens een Amerikaanse protestantse historicus op het congres ook pas van zeer recente datum te zijn: de negentiende eeuw in bepaalde streng protestantse kringen in Amerika, voornamelijk als reactie op Darwin’s ‘Origin of the Species’. Op het congres wordt het er uit voortvloeiend Creationisme afgedaan als slechte theologie én slechte wetenschap. Het ontkent een overvloed aan bevindingen die wijzen op evolutie over lange perioden en toont voortdurend aan dat nog niet alles is opgehelderd in de evolutietheorie. En het vertrekt van een bijbelinterpretatie die weinig tot geen ankers heeft in de joods-christelijke traditie. Alsof de schrijvers van Genesis een feitenverslag hebben willen geven van de scheppingsdaden van God en we een tekst van eeuwen vóór Christus zouden mogen lezen als een natuurwetenschappelijke tekst met de intenties van een schrijver uit de 19e, 20e of 21e eeuw ná Christus.

Ook Intelligent Design komt er op het congres slecht vanaf. Het gaat hier om een beweging van meestal gelovige wetenschappers, die op een min of meer natuurwetenschappelijke manier willen aantonen – nog zonder succes – dat bepaalde complexe structuren in de natuur niet ‘zo maar’ ontstaan kunnen zijn. Daar moet God op de één of andere manier tussenbeide zijn gekomen. Je komt dat goed beschouwd uit bij een ‘God-van-de-gaten’: wat biologisch niet verklaarbaar is, dat heeft God zélf gedaan door even een duwtje te komen geven om iets tot stand te brengen. Vanuit de theologie wordt het bezwaar aangevoerd dat je God daarmee verlaagt tot een natuurlijke factor in de kosmos. Bovendien zou de kosmos zelf dan niet in staat zijn om te worden wat het geworden is, wat inhoudt dat de door God gegeven natuurwetten niet zouden volstaan. Het is ook deze God-van-de-gaten’ waar de bekende atheïstische bioloog Richard Dawkins tegen in verweer komt, omdat elke keer naar verloop van tijd en wetenschappelijke studie weer blijkt dat die gaten wel degelijk door een natuurlijke verklaring opgevuld kunnen worden. Zodat hij tot de conclusie komt dat dié god niet bestaat. In een lang gesprek tussen Dawkins en de voormalig directeur van de Vaticaanse sterrenwacht, de jezuïet Coyne, onlangs, maakt deze laatste Dawkins er dan ook fijntjes op attent dat hij als katholiek priester ook helemaal niet in dié god gelooft, maar wél in een transcendente God die de eerste oorzaak is van alle bestaan, op een bovennatuurlijk niveau, en het doel ervan, en van wie alle bestaan in de natuurlijke orde afhangt.

Een sleutelmoment in het congres vormde bijdrage van de Franse theologieprofessor Maldamé uit Toulouse, die twee niveaus van oorzakelijkheid duidelijk onderscheidt, de natuurlijke en de bovennatuurlijke. God heeft in de natuur de mogelijkheden gelegd om zich – zeg maar – autonoom te ontwikkelen van atomen en moleculen tot organisch leven en zelfs intelligent leven van de mens. God hoeft niet in te grijpen in de natuurwetten die Hijzelf geschreven heeft, want die natuurwetten, daar mankeert niets aan. Hij zal dat hoogstens af en toe doen en dan spreken we van tekenen en wonderen, zoals Jezus die deed, waarmee God op een uitzonderlijke manier zichzelf wil manifesteren. Maar in de regel laat God de zaken lopen zoals ze lopen. Zelfs toeval speelt daarin zijn rol. Al de Franse bioloogfilosoof Monod zegt dat de wereld niet door God maar door toeval geschapen is, dan zegt Maldamé dat God naast de natuurwetten en de kosmos het toeval aan het universum geschonken heeft als medeconstituerend beginsel. Toeval als geschenk van God! Als de kosmos maar genoeg tijd en ruimte heeft, en dat heeft ze, dan zal onvermijdelijk een sterrenstelsel, een planetenstelsel, een planeet als de aarde, leven op aarde – en misschien ook elders – en de mens ontstaan. Ook de evolutiebiologen op het congres bevestigden dat er veel aanwijzingen zijn op natuurlijk niveau voor deze onvermijdelijkheid van het ontstaan van bepaalde complexe structuren. Zo leveren paleontologen bewijzen voor het op diverse plaatsen in de ‘boom van het leven’ onafhankelijk van elkaar ontstaan van het cameraoog, ons oog. Volgens de biologen van nu vertoont de natuur op alle niveaus, dat van de atomen en moleculen, dat van de weefsels en organen (de ontwikkelingsbiologie speelt daarin een belangrijke rol), symptomen van ‘ingebakken ‘ onvermijdelijkheid van het ontstaan van complexe fenomenen. De mens zou volgens dat inzicht dus uiteindelijk een onvermijdelijk gevolg zijn van de materie en energie waaruit de kosmos, de ruimtetijd waarin wij leven, bestaat. Bovennatuurlijke oorzakelijkheid, het feit dat God het zo gemaakt heeft en laat functioneren, mogen we nooit verwarren met natuurlijke oorzakelijkheid, bijvoorbeeld dat door isolatie van een populatie van een bepaalde soort of door een veranderd milieu er veranderingen in de eigenschappen van een soort ontstaan. Wij moeten erin durven geloven dat alles in de kosmos langs natuurlijke wegen is ontstaan. Er bestaat een zekere afstand tussen God, die geest is en bovennatuurlijk, en ons de natuur, en er is een zekere autonomie van de schepping, een bepaalde vrijheid, die uiteindelijke resulteert in de vrijheid van de mens, die zelfs misschien wel voorwaarde is voor het ontstaan van een wezen met een vrije wil. Wel is er een relatie tussen God en de levende natuur, die van de afhankelijkheid. God is op een discrete maar beslissende manier in zijn schepping aanwezig. Zonder Gods wil zou dit alles niet bestaan. De juiste interpretatie van het ‘In het begin schiep God de hemel en de aarde’ is ook niet zozeer die van een begin in de tijd, ook al blijft ook die interpretatie van kracht, maar vooral van een ten principale voorafgaan van God aan de schepping. God is de ‘eerste oorzaak’ van het bestaan van hemel en aarde’ zoals de oude filosofen al stelden. God is volmaakt en heeft het niet nodig om de wereld te scheppen, maar de overvloed van zijn liefde en goedheid wil zich uitdrukken en daardoor bestaan wij. Dat God daarbij in wijsheid te werk is gegaan spreekt vanzelf. Er is vanuit theologisch oogpunt zeker sprake van een intelligent ontwerp, alleen speelt dat zich niet zozeer af op het natuurlijk niveau van de ‘klokkenmakergod’, die hoogst persoonlijk komt knutselen in de kosmos. Het gaat om een veel hogere wijsheid, ‘design’, die de geschapen natuur haar eigen karakteristieken meegeeft die haar in staat stellen om langs de weg van toevalsprocessen, met vallen en opstaan, ook met fouten, maar nog veel meer met biologische successen hoogontwikkeld leven en de mens te scheppen.

Het congres was een historische gebeurtenis. Voor het eerst in de geschiedenis gingen wetenschappers, filosofen en theologen om de tafel zitten om samen zich diepgaand over de evolutietheorie te buigen. Mensen uit zeer verschillende disciplines, niet alleen katholieken – in het organiserend comité zaten ook twee niet-gelovige wetenschappers – kwamen met elkaar in contact om hun gedachten met elkaar te delen. En het voornemen is om deze fascineerde dialoog een vervolg te gegeven. Maar de grootste verdienste was wellicht dat je voor je ogen zag gebeuren wat Johannes Paulus II als leidraad voor de dialoog geloof en wetenschap heeft geformuleerd: dat de wetenschap de theologie ontdoet van valse godsbeelden die in feite gebaseerd zijn op fenomenen die wij natuurlijk blijken te kunnen verklaren, en dat de theologie de wetenschap ontdoet van afgodendienst aan haar eigen verwezenlijkingen door er op te wijzen dat de eerste, bovennatuurlijke, oorzaak van alle dingen en het uiteindelijke doel, de zin van het bestaan en de onsterfelijke ziel van de mens, niet in de geschapen orde gevonden kunnen worden, maar bij God.

Vincent Kemme
biofides@gmail.com